Kościół Sant’Ivo alla Sapienza: gwiazda, pszczoły i spirala Borrominiego

Przy Corso del Rinascimento 40 jest brama, obok której codziennie przechodzą tysiące ludzi idących z Piazza Navona do Panteonu. Za bramą otwiera się dziedziniec dawnego uniwersytetu, a na jego końcu stoi wklęsła ściana, nad którą sterczy kamienna spirala zwieńczona płomieniem. To Sant’Ivo alla Sapienza: kościół, który Francesco Borromini wcisnął w ciasną działkę i o którego znaczenie uczeni spierają się od ponad trzystu lat.

Przez wiele lat nie dało się tu wejść. Od 27 października 2026 roku kościół jest znów otwarty – za darmo, ale tylko w dni powszednie przed południem. Warto więc wiedzieć, na co patrzeć, zanim drzwi się zamkną.

Jak wejść do Sant’Ivo (stan na 14 listopada 2026)

• Adres: Corso del Rinascimento 40, tuż przy Piazza Navona.
• Wnętrze: poniedziałek–piątek, 9:30–13:30, wstęp bezpłatny.
• Kto otwiera: kościół otwarto dzięki porozumieniu Archivio di Stato di Roma, Diecezji Rzymskiej i Touring Club Italiano. Dyżurują wolontariusze, więc godziny mogą się zmieniać. Aktualności: sivoallasapienza.eu.
• Dziedziniec: zwykle dostępny w godzinach pracy Archivio di Stato, które mieści się w skrzydłach pałacu.
• Koncerty: od grudnia zapowiedziano w kościele koncerty muzyki klasycznej i sakralnej.

Bernini polecił, Borromini zbudował

W 1632 roku Francesco Borromini został architektem Sapienzy, czyli ówczesnego uniwersytetu rzymskiego. Jego kandydaturę zaproponował Gian Lorenzo Bernini, a papieskie breve z 25 września tego roku mówi o tym wprost. Rzymski barok miał swoje paradoksy. Rywalizację obu mistrzów, razem z jej legendami, opisuję przy Fontannie Czterech Rzek.

Zlecenie było trudne. Dziedziniec Giacoma della Porty już stał, z dwiema kondygnacjami loggii i wklęsłą ścianą na końcu. Borromini dostał prawie kwadratową działkę ściśniętą między istniejącymi murami i miał na niej postawić kaplicę uniwersytetu. Jego przyjaciel Fioravante Martinelli pisał, że dopiero takie trudności pokazują wartość architekta. Borromini zdawał się rozumieć to dosłownie.

Pierwsze kamienie trawertynowe położono w 1643 roku. Kościół budowano za trzech papieży. Fundamenty powstały za Urbana VIII. Za Innocentego X prace szły bez przerwy, ale tylko do stanu surowego. Wykończenie przyszło dopiero za Aleksandra VII, który konsekrował kościół pod koniec 1659 roku (według dzisiejszego rektora 16 listopada; część opracowań podaje rok 1660).

Gwiazda, której Borromini nie wymyślił od zera

Plan kościoła nie przypomina ani krzyża łacińskiego, ani greckiego, ani koła. Opiera się na dwóch trójkątach równobocznych nałożonych na siebie jak sześcioramienna gwiazda. Obrys ścian faluje: półkoliste apsydy przeplatają się z wnękami o bokach zbiegających się ku środkowi i zamkniętych wypukłą ścianą. Całość układa się w gwiazdę albo kwiat.

Nie był to pomysł znikąd. W Uffizi zachował się szkic Baldassarre Peruzziego z planem bardzo podobnym, tylko mniej odważnym, z prostym zamknięciem wnęk. Trójkątna symetria pojawiła się też wcześniej w San Carlino, gdzie Borromini zapisał na rysunku hasło tre et uno assieme – trzy i jedno razem, czyli Trójca. Jego zasługa polegała na czymś innym: porzucił zamknięty, regularny kontur i złamał w ten sposób jedną z niepisanych zasad renesansu.

Kto lubi wyjaśnienia jednoznaczne, będzie rozczarowany, bo plan ma ich kilka naraz. Pierwsze to pszczoły, zwierzę z herbu papieża Urbana VIII Barberiniego. Pszczoła pojawia się na rysunkach przygotowawczych: jedna w środku kopuły, sześć wokół promienistego słońca na szkicu posadzki. Carlo Cartari, prawnik nadzorujący budowę w imieniu Sapienzy, zapisał w dzienniku w dniu rozpoczęcia fundamentów, że plan ma kształt pszczoły. Czy Borromini myślał o niej od początku, czy pomysł przyszedł później, nie wiadomo; Louise Rice przypuszcza to drugie. Tak czy owak, pszczoła w planie kościoła pełniła w XVII wieku mniej więcej funkcję dzisiejszego logo sponsora.

Drugie wyjaśnienie to dom Mądrości. Na rysunku z Archivio di Stato di Roma Borromini podpisał apsydę z siedmioma kolumnami cytatem z Księgi Przysłów (Prz 9, 1): Sapientia aedificavit sibi domum, excidit columnas septem – „Mądrość zbudowała sobie dom, wyciosała siedem kolumn”. Sapienza po włosku znaczy mądrość, więc gra słów była czytelna dla każdego studenta prawa.

Wnętrze: kopuła wyrasta ze ścian

Wejście do środka daje efekt, którego nie odda zdjęcie: uderza to, czego tu brakuje. W typowym barokowym kościele ściany niosą belkowanie, na nim stoi bęben, a na bębnie kopuła. W Sant’Ivo pofałdowany kontur ścian biegnie w górę bez przerwy i dopiero tuż pod latarnią zamienia się w okrąg. Ściana, żebro i sklepienie są tu jedną rzeczą.

Spójrz też pod nogi. Posadzkę z białego marmuru i szarego bardiglio z Carrary zaczęto układać w 1662 roku, już po konsekracji. Geometria wzoru daje złudzenie reliefu, który co chwila się odwraca.

Na zewnątrz Borromini skleił dwa odległe wzory. Stopnie na kopule pamiętają Panteon, a przypory sięgają do katedry w Mediolanie.

Papież: gotyk. Rektor: gwarancja na piętnaście lat

Kopułę sklepiono w 1648 roku, rok później pokryto ołowiem, a latarnię ukończono około 1652. Gdy w 1655 roku miano ją odsłonić, po mieście poszła fama, że konstrukcja jest zbyt śmiała i nie wytrzyma. Zaniepokojony rektor Sapienzy poprosił Borrominiego o gwarancję na piętnaście lat.

Borromini podpisał zobowiązanie: ręczył własnym majątkiem i majątkiem spadkobierców za wszelkie szkody w ciągu tych piętnastu lat, dodając, że architekci i tak mają taki obowiązek z mocy zwyczaju. Zastrzegł jednak, by uczelnia dokończyła skrzydło, które miało przeciwważyć napór kopuły. Pogłoski nie wzięły się z niczego, bo wstrzymane prace pozbawiły budowlę naturalnej przypory i w sklepieniu prawdopodobnie pojawiły się pęknięcia osiadania. Czasem opowiada się tę historię jako scenę z architektem stojącym pod kopułą. Zachowany dokument jest mniej teatralny.

Aleksander VII pilnował po 1655 roku dokończenia budowy, ale o stylu architekta miał mniej entuzjastyczne zdanie. W dzienniku Cartariego pod datą 16 marca 1660 roku czytamy, że papież uznał ten styl za gotycki i dodał, że nic dziwnego, skoro Borromini urodził się w Mediolanie, gdzie stoi gotycka katedra. (Urodził się w Bissone nad jeziorem Lugano, ale papieżowi wystarczył Mediolan.) W dekoracji wnętrza i tak dominuje heraldyka Chigich, rodu Aleksandra: wzgórza i gwiazdy.

Rachunki z budowy pokazują, ile razy zmieniano zdanie. Dąb, korony palmowe i drzewo z białych palm robiono i niszczono, a podstawę kopuły z liśćmi robiono trzykrotnie.

Spirala: jedna wieża, cztery znaczenia

Nad latarnią wznosi się spirala zwieńczona ognistą koroną, kulą i krzyżem. Dokumenty z budowy nazywają ją koroną.

Co ma znaczyć? Uczeni nie doszli do zgody. Louise Rice napisała, że żadna z licznych interpretacji nie wyjaśnia wszystkich elementów. Najczęściej wymienia się cztery: wieżę Babel (a właściwie „anty-Babel”, wieżę Kościoła, w której języki nie dzielą ludzi, lecz ich łączą), latarnię morską, koronę oraz płomienie Pięćdziesiątnicy.

Rice znalazła tekst, w którym mieszczą się wszystkie cztery naraz. To kazanie Turris linguis concordibus fabricata („Wieża zbudowana ze zgodnych języków”), wygłoszone w 1637 roku w kaplicy papieskiej na Kwirynale w Zielone Świątki przez ucznia Seminario Romano. Napisał je, jak to wtedy bywało, jezuita, Alessandro Gottifredi. Wieża Kościoła jest tam jednocześnie przeciwieństwem Babel, domem zbudowanym przez Mądrość, latarnią morską i koroną. Na frontyspisie wydrukowanego kazania Babel ma budowlę na planie centralnym, z lombardzkim bębnem, dużą latarnią i spiralą na szczycie. Według Rice przypomina Sant’Ivo bardziej niż jakikolwiek wcześniejszy gmach, rzeczywisty czy wyobrażony. W 1656 roku szwedzki architekt Erik Dahlberg podpisał rysunek kościoła słowami Sapientia Babilonia, co zdaje się potwierdzać, że skojarzenie nie umknęło współczesnym.

W latarni Borromini umieścił też gołębicę Ducha Świętego otoczoną promieniami i językami ognia. Rachunek z 1653 roku opisuje ją jako taką, która przynosi prawdziwą mądrość. Gołębicy już nie ma, języki ognia zostały.

Wiosną 1643 roku, gdy zaczynano budowę, na Sapienzy wygłoszono kazanie o Duchu Świętym, a potem recytowano pochwały w kilkunastu językach: po hebrajsku, arabsku, turecku, ormiańsku, grecku, francusku, a także po polsku i litewsku. Zapis tej uroczystości wydano drukiem w 1673 roku. Więcej polskich śladów w Rzymie znajdziesz w dziale Polonica.

Nie wszyscy lubią tak gęste lektury. John Beldon Scott ostrzegał w 1982 roku, że obraz Borrominiego jako spekulatywnego filozofa jest przesadzony i anachroniczny. Symbole Sant’Ivo wynikały według niego z ikonografii świętego, z funkcji kaplicy i z gustów kolejnych papieży, a nie z ezoterycznych traktatów. Są też lektury śmielsze: Luca Ribichini szuka w kościele Boecjusza i „Boskiej Komedii” Dantego i sam nazywa to hipotezą.

Święty, który przyszedł na końcu

Dziś mówimy Sant’Ivo, ale przez długi czas kościół nazywano po prostu kaplicą Sapienzy. Patron, Iwo z Bretanii, prawnik zmarły w 1303 roku i czczony później jako patron adwokatów, pojawia się w źródłach jednoznacznie dopiero w 1660 roku, gdy Piotr da Cortona dostał zlecenie na obraz ołtarzowy. Wcześniej coroczne kazanie ku jego czci wygłaszano w pobliskim Sant’Ivo dei Bretoni, a w nowej kaplicy po raz pierwszy w 1661. Patron-prawnik pasuje do uniwersytetu prawniczego tak dobrze, że można by go uznać za zaplanowanego od początku. Louise Rice nie wyklucza jednak, że dopisano go po fakcie.

W 1870 roku kościół przestał być miejscem kultu i zamieniono go na magazyn ksiąg. Potem przyszły lata zamknięcia i restauracji, aż do 27 października 2026.

Borromini nie dożył końca prac przy sąsiedniej Bibliotece Alessandrina: zmarł w sierpniu 1667 roku, odbierając sobie życie. Bibliotekę kończył Carlo Rainaldi, bez kolumienek, które Borromini zaplanował przy oknach. Spirala stoi nad dziedzińcem do dziś i nadal nikt nie zgadza się, co oznacza.

Najczęstsze pytania

Planujesz zwiedzanie Rzymu z przewodnikiem? Sant’Ivo świetnie wpisuje się w spacer między Navoną a Panteonem. Jeśli chcesz go odbyć z przewodnikiem, zobacz, jak zarezerwować wycieczkę.

Powiązane na rzym.it: Fontanna Czterech Rzek (Bernini kontra Borromini na Piazza Navona) · Panteon · Santa Maria sopra Minerva · Santa Maria della Pace · Caravaggio w Rzymie · Polonica w Rzymie · Co warto zobaczyć w Rzymie