W samym centrum Rzymu, kilka kroków od Largo di Torre Argentina, stoi kościół, który w drugiej połowie XVI wieku zmienił sposób myślenia o architekturze sakralnej na całym świecie. Il Gesù — Kościół Najświętszego Imienia Jezus — to macierzysty kościół Towarzystwa Jezusowego i jeden z najważniejszych przykładów architektury doby kontrreformacji w Europie. Budowla, która stała się modelem dla setek jezuickich świątyń — od Krakowa po Buenos Aires, od Goa po Filipiny.
Kontekst historyczny: Sobór Trydencki i jezuici
Żeby zrozumieć Il Gesù, trzeba cofnąć się do przełomu XVI wieku, kiedy Kościół katolicki przeżywa jeden z największych kryzysów w swojej historii. Reformacja Lutra i Kalwina wyrwała z łona Kościoła połowę Europy. Sobór Trydencki (1545–1563) był odpowiedzią — nie tylko teologiczną, lecz także artystyczną i architektoniczną. Sobór postanowił ze sztuki uczynić instrument odnowy: obrazy i budowle miały wzruszać, pouczać i przekonywać. Jak pisał teolog i kaznodzieja Fabian Birkowski: „co pismo czytającym, to prostaczkom patrzącym daje malowidło”. Szczegółowy program nowego budownictwa sakralnego sformułował kardynał Karol Boromeusz (późniejszy święty), żądając, by architektura kościelna wzmacniała efekty liturgii pojmowanej jako spektakl angażujący wszystkie zmysły.
W ten kontekst wpisuje się zakon jezuitów, założony w 1534 roku przez św. Ignacego Loyolę. Zakon dynamiczny, zdyscyplinowany, głęboko scentralizowany — i potrzebujący własnej macierzystej świątyni w Rzymie. Kościół stanął w miejscu dawnej parafii Santa Maria della Strada, przejętej przez jezuitów w 1542 roku. Fundatorem budowli został kardynał Alessandro Farnese — wnuk papieża Pawła III i jeden z najpotężniejszych mecenasów Italii. W sierpniu 1568 roku napisał do architekta szczegółowy list z wytycznymi: jedna nawa z kaplicami bocznymi (nie trzy nawy), sklepienie kolebkowe, dobre proporcje i doskonała słyszalność kazań. Budowę rozpoczęto 26 czerwca 1568 roku.
Architektura: Vignola i della Porta
Autorem projektu był Jacopo Barozzi da Vignola (1507–1573) — uczeń Michała Anioła i wybitny teoretyk architektury, autor słynnego traktatu o pięciu porządkach. Vignola zaprojektował kościół na planie krzyża łacińskiego z jedną szeroką nawą, transeptem i potężną kopułą na bębnie. Nawę sklepiono kolebkowo z lunetami wpuszczającymi naturalne światło. Plan nawiązuje do koncepcji Albertiego w kościele Sant’Andrea w Mantui, ale Il Gesù ma nawę znacznie szerszą i krótszą, a ramiona transeptu bardzo płytkie — co było przemyślanym rozwiązaniem akustycznym umożliwiającym słyszalność kazań z każdego miejsca.
Brak naw bocznych — zastąpione kaplicami połączonymi przejściami — umożliwiał procesyjny obchód i prywatną kontemplację. Każda kaplica miała przejście do sąsiedniej, co pozwalało swobodnie krążyć procesji, stającej się jednym z podstawowych elementów kontrreformacyjnego rytuału. To rozwiązanie, przejęte przez kościoły na całym świecie, właśnie tutaj zyskało swój modelowy kształt.
Vignola zmarł w 1573 roku, nie doczekawszy ukończenia fasady. Jego projekt nie zyskał aprobaty kardynała Farnese. Na drodze konkursu wyłoniono projekt Giacomo della Porty (ok. 1532–1602) — dwukondygnacyjną fasadę z trawertynu, z podwojonym rytmem kolumn i pilastrów, połączoną charakterystycznymi spływami wolutowymi nieznanymi architekturze klasycznej. Bez tych wolut cała kompozycja traci spójność — to one łączą dwie kondygnacje w jedną całość. Fasadę ukończono w 1584 roku; stała się wzorcem powielanym w setkach kościołów na wszystkich kontynentach.
Wnętrze: teatr sacrum
Pierwotne wnętrze Vignoli było surowe i ascetyczne. Bogata dekoracja, którą dziś podziwiamy, pochodzi w większości z XVII i XIX wieku i jest wynikiem świadomej decyzji: Kościół postanowił odpowiedzieć na reformację nie argumentami, lecz pięknem. Ściany nawy głównej podzielone są parami pilastrów dźwigających wydatny gzyms, nad nim wznosi się sklepienie beczkowe z lunetami. Całe wnętrze wypełniają różnobarwne marmury, sztukaterie, złocenia i rzeźby.
Wielkie okna tamburu kopuły wpuszczają strugi światła, kierując wzrok wchodzącego ku prezbiterium i ołtarzowi. Efekt jest zaplanowany z precyzją teatralnego inscenizatora: przekraczając próg, widz mimowolnie spogląda ku wschodowi — tam, gdzie sprawowana jest Eucharystia. Architektura staje się reżyserem pobożności.
Freski Bacicci: niebo otwiera się nad głowami wiernych
W latach 1676–1679 Giovanni Battista Gaulli, zwany Il Baciccia (1639–1709), pokrył sklepienie nawy głównej freskiem Triumf Imienia Jezusowego — jednym z najbardziej rewolucyjnych dzieł malarstwa europejskiego. Zainspirowany przez Berniniego (swojego bliskiego przyjaciela i mentora), Baciccia stworzył dzieło przekraczające wszelkie granice: postacie wylewają się z iluzjonistycznych ram architektury, przekraczają granicę między freskiem a rzeczywistością. Potępieni, oślepieni blaskiem Imienia Jezusowego, wypadają ze sklepienia ku wiernym — jako trójwymiarowe figury sztukateriowe płynnie przechodzące w malowidło.
Program ikonograficzny jest precyzyjnie zaplanowany. W nawie głównej — Triumf Imienia Jezusowego, oparty na hymnie z Listu do Filipian (Fil 2, 5–11): na imię Jezusa wszelkie kolano się zgina. Wśród zbawionych unoszących się ku światłu widnieje kardynał Alessandro Farnese z modelem kościoła. Na obrzeżach kompozycji — potępieni uosabiający siedem grzechów głównych: Pychę (paw), Chciwość (wilk i sakwa), Herezję (ośle uszy), Symonię (kościół i pieniądze), Gniew, Łakomstwo, Nieczystość.
W absydzie — Adoracja Baranka Bożego według Apokalipsy: 24 Starców, 7 aniołów z trąbami, tłum zbawionych w białych szatach z palmami. W kopule — Gloria Raju z błogosławionymi jezuickimi. W pendentywach: od strony ołtarza — Prawo (Mojżesz, Ezdrasz, Nehemiasz) i Prorocy (Izajasz, Jeremiasz, Ezechiel, Daniel); od strony wyjścia — Ewangeliści i Doktorzy Kościoła (Hieronim, Ambroży, Augustyn, Grzegorz Wielki). Cały kościół jest teologiczną encyklopedią historii zbawienia.
Kaplica św. Ignacego Loyoli: propaganda w marmurze
W lewym ramieniu transeptu mieści się jeden z najbardziej spektakularnych kompleksów dekoracyjnych Europy: Kaplica św. Ignacego Loyoli. Monumentalny ołtarz zaprojektował Andrea Pozzo (1642–1709) — jezuicki brat zakonny i mistrz geometrii perspektywicznej, autor traktatu Perspectiva Pictorum et Architectorum. Ołtarz wzniesiono w latach 1696–1700, choć prace przy całej kaplicy prowadzone były etapowo i z udziałem wielu artystów.
Centrum ołtarza zajmuje srebrna statua świętego wykonana przez Pierre’a Le Grosa Młodszego (1666–1719), ukończona około 1695–1699. Ujęta parami kolumn z zielonkawego marmuru, statua chowana jest za zasłoną zastępującą obraz Trójcy Świętej. Codziennie późnym popołudniem — zazwyczaj po mszy nieszpornej — odprawia się ceremonia jej odsłonięcia (godziny sezonowe, warto sprawdzić na miejscu).
W dolnej części ołtarza po lewej Pierre Le Gros umieścił grupę rzeźbiarską Triumf Wiary nad Herezją: kobieta uosabiająca Wiarę depcze kobietę uosabiającą Herezję, a putti wyrywają z jej rąk zakazane księgi. Propaganda kontrreformacyjna w czystej, marmurowej postaci. Tradycyjnie opisywana kolumna z niebieskiego kamienia jako „największy monolityczny blok lapis lazuli na świecie” — twierdzenie to nie ma solidnych podstaw dokumentacyjnych, choć efekt wizualny jest rzeczywiście imponujący.
Kaplica św. Franciszka Ksawerego i ołtarz główny
W prawym ramieniu transeptu mieści się Kaplica św. Franciszka Ksawerego. Misjonarz jezuicki, który w ciągu dziesięciu lat działalności w Azji (Indie, Japonia) ochrzcił — według tradycji jezuickiej — setki tysięcy ludzi (współcześni historycy podchodzą do tych liczb z rezerwą). Obecny wygląd kaplicy ukształtował się w drugiej połowie XVII i na początku XVIII wieku, z udziałem artystów związanych z warsztatem Pietro da Cortony (który zmarł w 1669 roku) oraz Carlo Fontany. Wielkie płótno z Śmiercią świętego Franciszka Ksawerego namalował Carlo Maratta.
Ołtarz główny pochodzi z XIX wieku — przebudował go Antonio Sarti w latach 1841–1843, zachowując z dawnego ołtarza mensę i cztery kolumny z żółtego marmuru i układając je w formę łuku triumfalnego z monogramem IHS. Wcześniejszy ołtarz zdobił obraz Obrzezania Pańskiego Girolama Muziana — temat nieprzypadkowy: właśnie podczas obrzezania nadawano dziecku imię według Prawa Mojżeszowego, a kościół jest poświęcony Najświętszemu Imieniu Jezus. Obecna pala ołtarzowa to dzieło Alessandra Capaltiego (1817–1868). W niszy po lewej stronie ołtarza stoi posąg św. Roberta Bellarmina dłuta Gian Lorenza Berniniego z 1622 roku.
Polska obecność: św. Andrzej Bobola i kard. Jerzy Radziwiłł
Ramię św. Andrzej Boboli
Il Gesù ma szczególny wymiar dla polskich pielgrzymów i turystów. W kościele, w kaplicy św. Trójcy (trzecia po lewej) przechowywane jest ramię św. Andrzeja Boboli (1591–1657) — jezuickiego misjonarza zamęczonego na Polesiu przez Kozaków i kanonizowanego w 1938 roku.
Płyta nagrobna kardynała Jerzego Radziwiłła
Wchodząc do kościoła i kierując się ku ołtarzowi głównemu, tuż na skrzyżowaniu nawy z transeptem (po prawej stronie), warto patrzeć pod nogi. W posadzce znajduje się tam monumentalna, pięknie inkrustowana marmurem płyta nagrobna kardynała Jerzego Radziwiłła (1556–1600), biskupa wileńskiego i krakowskiego, syna słynnego Mikołaja Radziwiłła „Czarnego”.
Radziwiłł, wychowany początkowo w kalwinizmie, pod wpływem jezuitów przeszedł na katolicyzm i stał się jednym z najgorliwszych szermierzy kontrreformacji w Polsce. Zmarł w Rzymie podczas Roku Jubileuszowego 1600 i zgodnie ze swoją wolą został pochowany w jezuickiej świątyni-matce. Na płycie bez trudu dostrzeżesz wyryty napis: GEORGIO TIT. S. SIXTI S.R.E. PRESB. CARDINALIS RADZIVIL EPISCOPI CRACOVIENSIS DUCIS OLYCAE ET NIESVISII.
Jezuitów do Polski sprowadził kardynał Stanisław Hozjusz (Stanislaus Hosius, 1504–1579) — wybitny teolog i aktywny uczestnik Soboru Trydenckiego — w 1564 roku. Pierwszy kościół jezuicki wzorowany na Il Gesù na ziemiach polskich stanął w Nieświeżu (1587–1593), zaprojektowany przez Jana Marię Bernardoniego. Il Gesù stało się w ten sposób przodkiem kościołów jezuickich w Krakowie, Lublinie, Jarosławiu — i za pośrednictwem zakonu ukształtowało oblicze całego polskiego baroku.
Komnaty św. Ignacego i organy
W przylegającym budynku zakonnym zachowały się Komnaty św. Ignacego — pomieszczenia, w których mieszkał i pracował założyciel jezuitów aż do śmierci w 1556 roku. Strop komnaty antecamera zdobi słynny iluzjonistyczny fresk Andrei Pozzego (1691–1694): z jednego wyznaczonego punktu na podłodze malowidło wygląda jak prawdziwa trójwymiarowa architektura — mistrzowska demonstracja geometrii perspektywicznej. Komnaty udostępniane są zwiedzającym (godziny warto sprawdzić na miejscu, bywają zmienne).
W kościele zainstalowane są dwa wielkie organy — w lewym i prawym ramieniu transeptu — połączone wspólną konsolą trójmanuałową, zbudowaną przez firmę Giovanni Tamburini w 1928 roku (restauracja 1975). Instrument liczy 61 głosów. Na organach w Il Gesù grał na początku XVIII wieku Domenico Zipoli — kompozytor i organista jezuicki, jeden z ważniejszych twórców muzyki barokowej.
Informacje praktyczne
- Adres: Piazza del Gesù, 00186 Roma (kilka minut piechotą od Campo de’ Fiori, Largo di Torre Argentina i Piazza Venezia)
- Dojazd: autobusy linie 40, 46, 62, 64, 70 do Piazza Venezia lub Via del Plebiscito
- Godziny otwarcia kościoła: codziennie 7:00–12:30 i 16:00–19:45
- Komnaty św. Ignacego: zwykle od 16.00 do 18.00, ale godziny są zmienne — warto sprawdzić na www.chiesadelgesu.org
- Odsłonięcie figury Ignacego: zazwyczaj późnym popołudniem po mszy nieszpornej — godziny sezonowe
- Wstęp: bezpłatny