Gorące źródła geotermalne w okolicach Viterbo i Rzymu

Gorące źródła w okolicach Rzymu… Osiemdziesiąt kilometrów na północ od Wiecznego Miasta, tam gdzie ziemia jeszcze pamięta swoje wulkaniczne korzenie, z głębi skał tryska woda o temperaturze sięgającej 56°C. Etruskowie wiedzieli o niej od dawna. Papieże jeździli tu kurować ciało. A dziś można się w niej wymoczyć — w wielu miejscach zupełnie za darmo. Termy Viterbo to jeden z najlepiej strzeżonych sekretów w zasięgu jednodniowej wycieczki ze stolicy Italii.

Gorące źródła – historia od Etrusków do papieży

Teren wokół Viterbo leży na dawnym polu wulkanicznym. Jeziora Vico, Bracciano i Bolsena — widoczne na mapie satelitarnej jako idealnie okrągłe plamy wody — to zalane kratery wygasłych wulkanów. Gleba jest tu ciepła od środka, woda gruntowa ogrzewa się na głębokości kilkuset metrów i wypływa na powierzchnię już gotowa do kąpieli. Etruskowie, którzy założyli miasto zwane Surrena (dzisiejsze Viterbo) co najmniej w VII wieku p.n.e., korzystali ze źródeł zdrowotnych — to pewne, choć dokładna lokalizacja ich term wciąż pozostaje przedmiotem badań archeologicznych.

Gdy Rzym przejął te tereny, traktował etruską kulturę kąpielową z mieszaniną pogardy i zazdrości — a skończył kopiując ją niemal w całości. Wody pod Viterbo szybko zyskały reputację leczniczą. Pliniusz Starszy w Naturalis Historia (XXXI, 6) wymienia ciepłe źródła Lacjum i Etrurii jako skuteczne na schorzenia stawów i skóry. Tego samego źródła, co do którego Pliniusz jest asekuracyjnie niejasny co do nazwy, szukali potem przez wieki pielgrzymi, żołnierze i urzędnicy.

Jednak prawdziwy złoty wiek term pod Viterbo to nie starożytność — to średniowiecze. W 1235 roku papież Grzegorz IX przyjechał tu leczyć „chorobę kamienną”, jak ówczesne źródła eufemistycznie nazywały kamicę nerkową. W 1404 roku Bonifacy IX szukał ulgi od dolegliwości kostnych, które — jak relacjonują kronikarze — skutecznie utrudniały mu prowadzenie audiencji. Ale to papież Mikołaj V (pontyfikat 1447–1455) uczynił z Viterbo prawdziwe uzdrowisko papieskie: tak wdzięczny za powrót do zdrowia, że ufundował tu reprezentacyjny pałac do dyspozycji swoich następców. Od tej pory źródła zaczęto nazywać Terme dei Papi — Termami Papieży — i nazwa ta przetrwała do dziś.

Wody geotermalne i ich właściwości

Wody geotermalne to wody podziemne, które przeszły przez rozgrzane skały i wchłonęły zarówno ich ciepło, jak i rozpuszczone minerały. Okolice Viterbo należą do najobfitszych stref geotermalnych w całej Italii. Temperatura wypływającej wody waha się między 40 a 56°C — zbyt gorąca na kąpiel wprost ze źródła, dlatego w publicznych basenach jest mieszana z zimniejszą wodą lub schładzana na powietrzu.

Charakterystyczny zapach siarki (którą turyści nieodmiennie porównują do zepsutych jajek) pochodzi z siarkowodoru — gazu uwalnianego w wyniku kontaktu wody z siarczanami w warstwie skalnej. Badania hydrochemiczne wykazały, że wody z rejonu Viterbo zawierają przede wszystkim siarczany, wodorowęglany, sód i wapń. Ich działanie lecznicze zostało potwierdzone m.in. w pracach opublikowanych w Journal of Alternative and Complementary Medicine (Bellomini i in., 2013) dla terapii reumatoidalnych oraz w pracach włoskiego Istituto Superiore di Sanità dla schorzeń laryngologicznych.

W skrócie: regularne moczenie się w wodzie siarczkowej może przynosić ulgę w dolegliwościach stawowych, skórnych (łuszczyca, egzema), w schorzeniach nosa i gardła oraz w przewlekłych bólach mięśniowych. Nie jest to jednak coś, co dermatolog poleci każdemu — osoby z poważnymi chorobami układu krążenia lub ciążą powinny skonsultować się z lekarzem przed wejściem do gorącego basenu. A turyści z delikatną skórą mogą odczuć podrażnienie po dłuższej kąpieli. Tyle tytułem rozsądnej przestrogi.

Gorące źródła – trzy publiczne kąpieliska pod Viterbo

BULLICAME – Strada Bulicame, 01100 Viterbo
BAGNACCIO – Strada del Garinei, 01100 Viterbo
TERME DEI PAPI – Strada Bagni 12, 01100 Viterbo

Bullicame — basen, który znał Dante

Bullicame jest najsłynniejszym ze źródeł witerbskich — i jedynym, które pojawiło się w literaturze wysokiej. Dante Alighieri w XIV pieśni Boskiej Komedii (Inferno, XIV, 79) przywołuje je jako punkt odniesienia dla opisu jednej z rzek piekielnych: „come i bollori che uscir soleva / di Bulicame” — „jak wody wrzące, które biły niegdyś z Bulicame”. Wzmianka ta sugeruje, że Dante widział źródło osobiście podczas swoich wędrówek po Włoszech. W każdym razie jest to jeden z niewielu topograficznych szczegółów w Komedii odwołujących się do konkretnego, istniejącego miejsca.

Dziś Bullicame to ogólnodostępny basen przy Strada Bulicame, czynny całą dobę. Wstęp bezpłatny. Woda ma temperaturę ok. 58°C przy wypływu ze źródła, w samym basenie osiąga przyjemne 37–40°C. Na dnie i brzegach osadza się biały kamień wapienny — efektowny, choć nieprzyjemny pod stopami. Warto zabrać stare klapki.

Bagnaccio — mniejsze, bardziej kameralne

Kilka kilometrów od Bullicame, przy Strada del Garinei, leży Bagnaccio — drugi ogólnodostępny kompleks basenów termalnych. Mniejszy, mniej uczęszczany przez wycieczki grupowe, ulubiony przez miejscowych. Kilka basenów o różnej temperaturze pozwala na naprzemienną kąpiel. Wstęp bezpłatny dla podstawowych basenów zewnętrznych; są też płatne usługi zabiegowe. Teren jest zadrzewiony, co latem daje zbawczy cień.

Terme dei Papi — papieskie tradycje w nowoczesnym wydaniu

Terme dei Papi przy Strada Bagni 12 to z kolei pełnopłatny resort termalny, który od wieków służył papieżom, a dziś służy każdemu, kto chce za to zapłacić. Hotelowe zaplecze, zabiegi balneologiczne, baseny kryte i odkryte — słowem wszystko, czego oczekuje się od nowoczesnego uzdrowiska. Dla turystów z Rzymu oferowane są wyjazdy autobusem: odjazd rano, powrót wieczorem — logistycznie wygodne rozwiązanie dla tych, którzy nie mają samochodu. Aktualne ceny i rozkład warto sprawdzić bezpośrednio na stronie termedeipapi.it.

Inne gorące zródła w okolicach Rzymu

Viterbo to nie jedyna opcja dla poszukiwaczy gorącej wody w promieniu kilku godzin jazdy od Wiecznego Miasta. Oto trzy inne miejsca warte uwagi.

Terme di Saturnia — Toskania, 160 km od Rzymu

Saturnia, miasteczko w południowej Toskanii (gmina Manciano, prowincja Grosseto), oferuje jedne z najpiękniej położonych termalnych kaskad we Włoszech. Woda wypływa ze źródła o stałej temperaturze 37,5°C — co jest wyjątkowe, bo nie wymaga chłodzenia ani mieszania. Naturalne tarasy trawertynu, przez które spływa siarkowa woda tworząc kolejne sadzawki, wyglądają jak coś wyjętego z podróżniczego albumu fotograficznego. Wstęp do naturalnych kaskad (Cascate del Mulino) jest bezpłatny i dostępny całą dobę; obok działa płatny, luksusowy resort Terme di Saturnia z pełną ofertą spa. Legenda mówi, że źródło powstało od uderzenia pioruna Saturna — boga, który zbudował tę naturalną łaźnię jako gest pojednania z ludzkością zmęczoną wojnami. Historyk-pozytywista skwituje: aktywność wulkaniczna Apeninów. Efekt ten sam.

Terme di Stigliano — 60 km od Rzymu, niedaleko Bracciano

Dla tych, którzy nie chcą jechać daleko: Terme di Stigliano w gminie Canale Monterano, jakieś 60 km od centrum Rzymu w kierunku jeziora Bracciano. Hotel termalny z basenem wewnętrznym i zewnętrznym, pełnym zapleczem spa. Nie jest to miejsce znane masowej turystyce — co bywa zaletą. Wody siarczkowe, otoczenie zieleni, możliwość łączenia z wizytą w zamku w Bracciano.

Terme di Fiuggi — woda, która leczyła papieży z kamicy

Fiuggi, 80 km na południowy wschód od Rzymu w górach Ciociaria, słynie z wód szczególnego rodzaju: nie siarczkowych, lecz oligo-mineralnych, lekko kwaśnych, stosowanych przede wszystkim jako kuracja pitna przy kamicy nerkowej i moczanowej. Papież Bonifacy VIII pod koniec XIII wieku leżał tu podobno z kamieniami i wstał uzdrowiony — co sprawiło, że woda z Fiuggi zyskała reputację cudownej jeszcze zanim chemicy zrozumieli, dlaczego działa. Dziś Terme di Fiuggi to klasyczne włoskie uzdrowisko z pijalniami wód, parkiem zdrojowym i hotelami. Nie jest to kąpiel w gorącym basenie — tu pije się wodę, spaceruje i ewentualnie wykonuje inhalacje. Zupełnie inna filozofia relaksu, ale z historią co najmniej równie długą jak Viterbo.

Acque Albule — termy przy Tivoli, które znał Hadrian

Dwadzieścia kilometrów od Rzymu, między Tivoli a autostradą A24, leżą Acque Albule — źródła siarczkowo-wodorowęglanowe znane już w starożytności, eksploatowane m.in. za czasów Hadriana (II w. n.e.), który właśnie tu budował swoją słynną willę. Współcześnie w tym miejscu działa Terme di Roma — nowoczesny kompleks basenów termalnych, jeden z najdogodniej położonych dla przyjezdnych z Wiecznego Miasta. Podróżnik zmęczony Koloseum i Panteonem może tu dotrzeć autobusem podmiejskim. Woda jest tu chłodniejsza niż w Viterbo (ok. 23°C), za to bardzo bogata w siarkowodór — stąd intensywny zapach.

Dojazd i praktyczne informacje

Do term przy Viterbo można dojechać samochodem autostradą A1 (kierunek Florencja), zjazd Orte, a następnie drogą krajową w stronę Viterbo — ok. 90 minut z centrum Rzymu. Bez samochodu: pociąg z Roma Termini lub Ostiense do Viterbo (linia FL3) jeździ regularnie w ok. 2 godziny. Ze stacji miejskiej do Bullicame można dojechać lokalnym autobusem lub taksówką (kilka kilometrów). Terme dei Papi organizuje własny autobus z Rzymu.

Dwie praktyczne uwagi: po pierwsze, siarka wybarwia tkaniny — stary strój kąpielowy to mądry wybór. Po drugie, naturalne baseny przy Bullicame i Bagnaccio nie mają ratowników, szatni ani przebieralni w nowoczesnym rozumieniu. Warto sprawdzić stan basenów przed przyjazdem, bo bywa zamykane na prace konserwacyjne.

*wody geotermalne są wodami o wysokich temperaturach, zgromadzonymi w zbiornikach podziemnych w postaci warstw geotermalnych (warstwy geotermalne są to warstwy skał, których pory i szczeliny wypełnia woda). Wysoka temperatura wód geotermalnych pochodzi z wnętrza Ziemi. W płynnej magmie, z której zbudowany jest płaszcz naszej planety, zgromadzone są olbrzymie ilości energii cieplnej. Energia ta pochodzi jeszcze z czasów kształtowania się planety oraz uzupełniana jest w wyniku wypromieniowania energii podczas rozpadu pierwiastków promieniotwórczych, znajdujących się w skałach i w magmie. Wierzchnie warstwy skał, zwane skorupą ziemską, ogrzewane są od warstw znajdujących się głębiej. Im głębszy otwór w skorupie ziemskiej, tym wyższe panują w nim temperatury. Woda transportuje energię cieplną z wnętrza Ziemi na jej powierzchnię. Cały okręg Viterbo to tereny powulkaniczne, ciągle jeszcze charakteryzujące się wielką aktywnością geotermalną podłoża (jeziora: Vico, Bracciano, Bolsena, to zalane wodą kratery dawnych wulkanów!).

Najczęstsze pytania (FAQ)