Bazylika św. Praksedy (Santa Prassede) to niewielki, ale bogaty w sztukę i pamiątki religijne kościół, znajdujący się na wzgórzu Eskwilin, w pobliżu bazyliki papieskiej Santa Maria Maggiore. Słynie z pięknych mozaik bizantyńskich i sławnej kiedyś relikwii kolumny biczowania Jezusa.
Menu strony
Historia kościoła
Kościół ma bardzo dawne początki. Najstarsze i pewne ślady istnienia kaplicy-oratorium zwanej titulus Praxedis pochodzą z 491 roku. We wczesnym średniowieczu powstało przekonanie, że nazwa kościoła odnosi się do Praksedy – domniemanej córki Pudensa, chrześcijanina z I wiek n.e., którego tradycja wymienia jako jedną z pierwszych osób nawróconych w Rzymie przez apostoła Pawła.
Pudens miał być bogatym senatorem rzymskim, który poniósł śmierć podczas prześladowania za Nerona. Przypisano mu czwórkę dzieci – każde z nich miało podzielić los ojca w następnych prześladowaniach: synowie Nowatus i Tymoteusz oraz córki Pudencjana i Prakseda.
Legenda mówi nam, że senator Pudens gościł św. Piotra w swoim domu i to właśnie na tym domu, zwanym titulus Pudentis, została wzniesiona w V wieku n.e. bazylika św. Pudencjany na Via Urbana – kolejny stary kościół rzymski, który koniecznie trzeba zobaczyć!
W IX wieku, na polecenie papieża Paschalisa I (817-824), wzniesiono obecną bazylikę, do której przeniesiono kości 2300 męczenników pochowanych w katakumbach Pryscylli przy Via Salaria.
Studnia męczenników
Według tradycji Kościoła Rzymskiego, bazylika św. Praksedy powstała na domu Praksedy, w którym Święta ukrywała prześladowanych wyznawców Chrystusa. W studni tego domu miała też zbierać ciała męczenników oraz ich krew ścieraną gąbkami z miejsc ich kaźni. Położenie studni zaznaczone jest w centrum bazyliki porfirowym dyskiem. Do XIX wieku w tym miejscu stała prawdziwa cembrowina studni.
Mozaiki
Zewnętrzny wygląd kościoła Santa Prassede jest stosunkowo prosty, z ceglaną fasadą i małym wejściem. Jednak po wejściu do świątyni od razu uderza piękno mozaik, które pokrywają niektóre ściany. Mozaiki powstały w IX wieku i są uważane za jedne z najlepszych przykładów sztuki bizantyjskiej w Rzymie.
Najbardziej imponujące mozaiki znajdują się w absydzie, za głównym ołtarzem. Przedstawiają one Chrystusa Zmartwychwstałego zstępującego z nieba w otoczeniu świętych sióstr Praksedy i Pudencjany, św. Piotra oraz papieża Paschalisa I, fundatora świątyni, prezentującego jej model.
Kolory mozaiki zachowały się przez wieki w bardzo dobrym stanie, a zwiedzający są często uderzeni żywością i szczegółowością dzieła sztuki.
Kaplica św. Zenona
Inne godne uwagi mozaiki znajdują się w Kaplicy Świętego Zenona (San Zeno). Łatwo tę kaplicę dostrzec, bo jest wspaniałą szkatułą całkowicie wyścieloną obrazami w mozaice.
Wchodząc do jej małego wnętrza, trudno powstrzymać zachwyt nad wrażeniem całości, w której złoto tesser mozaikowych olśniewa i oszałamia. Prawdopodobnie papież Paschalis I kazał zbudować tę kaplicę jako mauzoleum dla swojej ukochanej matki Teodory, wtedy jeszcze żyjącej. Mozaiki przedstawiają kilka postaci ludzkich: przede wszystkim Chrystusa Prawodawcę między czterema aniołami, Madonnę z Dzieciątkiem na kolanach, św. Piotra i św. Pawła przy tronie Paruzji oraz siostry Praksedę i Pudencjanę razem z episkopą Teodorą (episkopa, to żona lub matka biskupa), przedstawioną z kwadratowym nimbem żywych.
Wrażenie… rajski ogród!
Relikwie
Oprócz mozaik i fresków, w kościele Santa Prassede znajduje się również kilka ważnych relikwii.
Przede wszystkim w kaplicy św. Zenona można zobaczyć fragment domniemanej kolumny biczowania Chrystusa. Ta relikwia została przywieziona do Rzymu z Palestyny przez kardynała Giovanniego Colonnę w 1223 r. i umieszczona w naszej bazylice, której kardynał był tytularnym proboszczem.
W kościele, a konkretnie w krypcie pod głównym ołtarzem, znajdują się też kości św. Praksedy i jej siostry św. Pudencjany oraz szczątki wielu męczenników sprowadzone z katakumb chrześcijańskich, głównie z katakumb Pryscylli przy Via Salaria.
Kościół Santa Prassede przeszedł na przestrzeni wieków wiele renowacji, ale wiele z oryginalnych dzieł sztuki i architektury zostało zachowanych. W XVII wieku kościół został odnowiony w stylu barokowym i ten właśnie styl dominuje w głównej nawie.
Przydatne informacje
Basilica Santa Prassede all’Esquilino
Via di Santa Prassede, 9/a ROMA
Godziny otwarcia: 7.00 – 12.00 / 15.00 – 18.00
Zwiedzanie:
Pn-Sb 10.00 – 12.00 / 16.00 – 18.00
Niedziela i święta kościelne: 10.00 – 11.00 / 16.00 – 18.00
WEB: https://santaprassede.wordpress.com/
Renesans czy manifest polityczny? Spór historyków o sens odbudowy
Przez dekady w nauce dominowała teza wielkiego historyka architektury Richarda Krautheimera: odbudowa Santa Prassede przez Paschalisa I miała być programowym „nawrotem” do wzorców bazylik konstantyńskich z IV wieku – świadomym gestem odwołania się do prestiżu starochrześcijańskiego Rzymu w epoce karolińskiej. Ta interpretacja przez dziesięciolecia była powtarzana w niemal każdym przewodniku i podręczniku.
Nowsze badania (m.in. Caperna 2017, Mancho 2010) tę tezę mocno rewidują. Wskazują, że powielenie schematu bazyliki „piotrowej” nie musi być hołdem dla przeszłości, lecz decyzją o czysto praktycznym i politycznym charakterze: Paschalis I budował w momencie napiętych relacji z Konstantynopolem (odrodzenie ikonoklazmu) oraz z dworem frankijskim, a podkreślenie niezależności i powagi papiestwa poprzez nawiązanie do najbardziej autorytatywnego z rzymskich wzorców – bazyliki watykańskiej – miało sens strategiczny, nie nostalgiczny. Inni badacze (Pace, Goodson) kładą nacisk na wymiar liturgiczny: potrzebę stworzenia godnej przestrzeni dla kultu relikwii świeżo sprowadzonych z katakumb.
Innymi słowy: to samo pytanie, które zadaje sobie każdy przewodnik prowadzący grupę pod te mozaiki – „dlaczego w IX wieku zbudowano coś, co wygląda jakby cofnęło się o 500 lat?” – wciąż dzieli specjalistów. Warto o tym wspomnieć, bo to rzadka okazja, by pokazać turystom, że historia sztuki bywa polem bitwy niemal tak zaciętym jak sama polityka watykańska.
Najczęstsze pytania (FAQ)
Dlaczego warto zobaczyć Santa Prassede, skoro jest tak mało znana?
Bo to jedno z najlepiej zachowanych wnętrz z epoki karolińskiej w całym Rzymie – kaplica św. Zenona bywa nazywana „ogrodem raju” właśnie ze względu na gęstość złotych mozaik pokrywających każdą powierzchnię. W przeciwieństwie do zatłoczonych bazylik papieskich, tutaj wciąż można postać w spokoju przed dziewiątowiecznym arcydziełem.
Czy kolumna biczowania Chrystusa jest autentyczna?
Naukowo tego nie da się zweryfikować – to relikwia w sensie tradycji pobożnościowej, nie potwierdzony archeologicznie artefakt. Wiadomo natomiast z całą pewnością, kiedy i przez kogo trafiła do Rzymu: kardynał Giovanni Colonna przywiózł ją z Jerozolimy w 1223 r. i umieścił w kościele, którego był tytularnym proboszczem.
Dlaczego Santa Prassede z IX wieku wygląda jak dużo starszy kościół?
To właśnie clou naukowego sporu opisanego wyżej: papież Paschalis I świadomie powielił schemat wielkich bazylik konstantyńskich z IV wieku. Czy zrobił to z nostalgii za starochrześcijańskim Rzymem, czy z zimnej kalkulacji politycznej wobec Konstantynopola i dworu Karolingów – historycy wciąż się spierają.
Kim była Teodora z kwadratowym nimbem w kaplicy św. Zenona?
To matka papieża Paschalisa I, dla której wzniósł on tę kaplicę jako mauzoleum. Kwadratowy (a nie okrągły) nimb na mozaikach to konwencja ikonograficzna oznaczająca, że przedstawiona osoba żyła jeszcze w momencie powstania dzieła – ten sam zabieg zastosowano wobec samego Paschalisa w absydzie głównej.
Chcecie zobaczyć mozaiki kaplicy św. Zenona na własne oczy i usłyszeć więcej o sporze wokół intencji Paschalisa I? Zarezerwujcie wycieczkę z licencjonowanym przewodnikiem – Santa Prassede świetnie łączy się w jeden spacer z Santa Maria Maggiore i bazyliką św. Pudencjany.
Zobacz jeszcze: Panteon – Katakumby rzymskie – Pałac na Kwirynale – Nasz kanał YouTube