Siedem wzgórz

Rzym został zbudowany na siedmiu wzgórzach (łac. Septimontium) — a przynajmniej tak głosi szkolna wersja historii, powtarzana od czasów, gdy nikt jeszcze nie zadał sobie trudu, by sprawdzić, co dokładnie kryje się za tą nazwą. W rzeczywistości Septimontium to najstarsza znana nam rzymska uroczystość religijna, obchodzona corocznie 11 grudnia, a jej „siedem wzgórz” wcale nie pokrywa się z tą listą, którą dziś recytują przewodnicy. Poniżej — siedem wzniesień, które faktycznie ukształtowały miasto, wraz z tym, co warto na każdym z nich zobaczyć.

Awentyn

Awentyn (łac. Aventinus Mons, wł. Aventino) to jedno z siedmiu wzgórz rzymskich, położone w południowej części miasta. Według tradycji, w V w. p.n.e. był dzielnicą plebejuszy i, razem z Janikulum, jedną z ich świętych gór. Znajdowały się tu świątynie Cerery, Libera i Libery, Minerwy, a także archiwum gminy plebejskiej. Wzgórze dzieliło się na „Awentyn właściwy” (pomiędzy Tybrem i doliną, gdzie znajduje się Circo Massimo) oraz „Awentyn Mniejszy” (dzisiaj wzgórze San Saba). Ok. 390 r. p.n.e. Awentyn został włączony w obręb Murów Serwiańskich, a od 49 r. n.e. znajduje się oficjalnie w obrębie miasta.

Do dzisiaj na Awentynie zachowały się ruiny term cesarza Karakalli i Decjusza oraz wspaniała bazylika św. Sabiny, kościół Św. Aleksego (Legenda o św. Aleksym… słynne schody!), klasztor Benedyktynów (San Anselmo), kościół San Saba czy kościół S. Prisca. To 46-metrowe wzgórze jest też jedną z najbardziej zielonych dzielnic miasta. Roztacza się stąd piękna panorama Zatybrza i dzielnicy Testaccio. Dzisiaj jest elegancką dzielnicą mieszkalną, pełną interesujących zabytków. Warto wybrać się do uroczej oranżerii, zwanej też parkiem Savellich, a także do różanego ogrodu przy Piazzale Romolo e Remo. Niedaleko, przy placu Maltańskim (piazza dei Cavalieri di Malta) znajduje się brama siedziby Kawalerów Maltańskich ze słynną w mieście dziurką od klucza — jedną z najpiękniejszych „laurek” kopuły bazyliki św. Piotra, widoczną o każdej porze dnia i nocy. Więcej o Awentynie opowiadam w moim filmie o tym wzgórzu.

Celio (Caelius)

Celio (łac. Caelius mons, wł. Celio) to wzgórze obejmujące 2 km terenu, od Porta Maggiore do Koloseum i Porta Capena, położone pomiędzy Awentynem i Eskwilinem. Pierwotna nazwa wzgórza to Mons Querquetulanus (dębowe wzgórze) i została nadana ze względu na licznie rosnące na tych terenach dęby, natomiast dzisiejsze Colle Celio zawdzięcza swe imię jednemu z władców etruskich — Celio Vibenna. W starożytności wzgórze było podzielone na trzy części, które razem tworzyły Coelimontium, i była to dzielnica najzamożniejszych Rzymian. W średniowieczu i renesansie Colle Celio opustoszało i aż do XIX wieku zachowało niejako wiejski charakter.

Na wzgórzu warto zobaczyć kościół św. Stefana Rotondo z V wieku (jeden z najstarszych zachowanych kościołów w Rzymie zbudowanych na planie koła), fundament świątyni Klaudiusza (ok. I w. n.e.), łuk Dolabelli i Silana, bazylikę Hilarniana (ok. II w. n.e.; znajdującą się we wnętrzu szpitala wojskowego, odkrytą w 1889 roku) czy kościół Santa Maria in Domnica (VII w., z piękną fontanną). Do dzisiejszego dnia stoją Mury Aureliańskie i ruiny willi rodu Lateranii Plautii.

Eskwilin

Eskwilin (łac. Esquilinus mons, wł. Esquilino) leży w środkowo-wschodniej części miasta pomiędzy wzgórzami Celio i Wiminał. To najobszerniejsze wzgórze miasta, składające się z trzech wzniesień: Oppio (część południowa), Fagutal (część zachodnia) oraz Cispio (część wschodnia, gdzie znajduje się bazylika Santa Maria Maggiore). Pierwsze osiedlenia na tym wzgórzu datuje się na ok. VIII w. p.n.e. W okresie republiki tereny te zamieszkiwała uboga ludność Rzymu, natomiast wraz z początkiem cesarstwa Eskwilin został włączony w obręb miasta — powstały wówczas ogrody Mecenasa, Portyk Liwii, Złoty Dom Nerona, termy, łuki i akwedukty.

Do najpiękniejszych i najbardziej interesujących zabytków Eskwilinu należy bazylika Santa Maria Maggiore (IV – poł. XVIII w.) i znajdujący się przed nią obelisk sprowadzony tutaj przez papieża Sykstusa V, bazylika św. Piotra w okowach (V – XV w.), czy kościół San Martino ai Monti oraz Piazza Vittorio Emanuele. W południowej części wzgórza mieści się piękny park Colle Oppio, pełen niezwykłych pomników i budowli, w tym term Trajana, zbudowanych na miejscu zajmowanym przez skrzydło Złotego Domu Nerona (zniszczonego przez pożar w 104 r.).

Kwirynał

Kwirynał (łac. Collis Quirinalis, wł. Quirinale) to najwyższe ze wszystkich siedmiu rzymskich wzgórz, położone po wschodniej stronie rzeki Tyber, w centrum miasta. Początkowo składało się ze szczytów Latiaris, Mucialis i Salutaris, które nie zachowały się do dzisiaj i zniknęły ze względu na prace budowlane prowadzone od XVI wieku. Jak mówi tradycja, w starożytności znajdowała się tu osada Sabinów, którzy zbudowali ołtarz na cześć boga Kwiryna (od imienia którego wzgórze wzięło nazwę) oraz dom króla Tito Tazio.

Dzisiaj mieści się tutaj Pałac Kwirynalski (siedziba prezydenta Republiki Włoskiej), kościół św. Andrzeja della Valle (XVI-XVII w., z relikwiami św. Stanisława Kostki), Palazzo Baracchini (siedziba Ministerstwa Obrony), Villa Colonna (XVII w.) czy kościół św. Sylwestra (XI w.).

Palatyn

Palatyn (łac. Mons Palatinus, wł. Palatino) to według tradycji miejsce najstarszej osady rzymskiej (Roma quadrata); w grocie Lupercal wilczyca miała karmić Romulusa i Remusa. Legenda głosi, że budowa Rzymu rozpoczęła się właśnie tutaj. To 70-metrowe wzgórze jest otoczone pozostałymi sześcioma i leży niedaleko rzeki, choć nie graniczy z nią bezpośrednio. Jego granice wyznaczają Forum Romanum oraz Circo Massimo. To jedno z głównych miejsc starożytnego Rzymu — mieściły się tu świątynia Wiktorii, świątynia Jowisza Statora, Dom Liwii, pałac Septimiusza Sewera i pałac Domicjana. W czasach nowożytnych wzgórze było własnością rodziny Farnese, która utworzyła tu ogrody Horti Palatini Farnesiorum.

Dzisiaj na wzgórzu znajdują się ruiny domu Augusta, domu Romulusa, domu Tyberiusza oraz stadion i świątynia Kybele (frygijskiej bogini płodności, urodzaju, wiosny i miast obronnych).

Wiminał

Wiminał leży w środkowo-wschodniej części miasta pomiędzy wzgórzami Kwirynał i Eskwilin. To najmniejsze z siedmiu wzgórz. Nazwa pochodzi od lasów i krzewów jakie porastały niegdyś te tereny (głównie wierzby). W dolinie pod wzgórzem mieścił się kanał ściekowy — Cloaca Maxima, którego budowę zainicjował Tarkwiniusz Stary. Znajduje się tutaj Palazzo del Viminale, budynek z XVI wieku, w którym mieści się dziś Ministerstwo Spraw Wewnętrznych, z piękną i okazałą fontanną zaprojektowaną przez Fulvia Morbiducciego.

Kapitol

Kapitol (łac. Mons Capitolinus, wł. Campidoglio) niegdyś miał dwa wzniesienia: Capitolium (ze świątynią Jowisza) i Arx (gdzie mieściła się cytadela). Od zawsze był symbolem miasta, a zarazem twierdzą i sanktuarium. To najmniejsze ze wszystkich wzgórz Rzymu było jednocześnie najważniejszym miejscem stolicy. Stały na nim świątynie Jowisza Kapitolińskiego (najstarsza z rzymskich świątyń), Junony, Minerwy i Junony Monety. Znajdowała się tu również Skała Tarpejska — miejsce straceń w czasach republiki rzymskiej. Główną budowlą był Palazzo Senatorio, wzniesiony w XII wieku na ruinach Tabularium (archiwum starożytnego Rzymu).

Dzisiaj głównym miejscem na wzgórzu jest piazza del Campidoglio, zaprojektowana przez Michała Anioła w latach 1537–39. Plac, skierowany w stronę Watykanu, ma formę trapezu wyłożonego kamienną kostką, tworzącą na ciemnym tle gwiazdę. W środku ustawiono na cokole konny pomnik Marka Aureliusza. Dookoła stoją trzy budynki: Pałac Senatorski, Pałac Nowy oraz Pałac Konserwatorów — w dwóch ostatnich mieszczą się sale Muzeów Kapitolińskich, gdzie wśród eksponatów można podziwiać m.in. Amora i Psyche (rzeźbę grecką z III w. p.n.e.), Fauna (kopię greckiej rzeźby z II w.), dwa centaury z willi Hadriana oraz oryginalne pomniki Wilczycy Kapitolińskiej i konnego pomnika Marka Aureliusza.

Najczęstsze pytania

Czy Septimontium to to samo, co siedem wzgórz Rzymu?

Nie do końca — i to jest jedna z tych rzeczy, które chętnie mylimy w rozmowach o Rzymie. Septimontium to nazwa najstarszej znanej rzymskiej uroczystości religijnej, obchodzonej 11 grudnia od czasów Numy Pompiliusza, a jej lista wzniesień (dzielnice Palatynu i najbliższych wzgórz z okresu przedmiejskiego) nie pokrywa się z popularną dziś kanoniczną listą siedmiu wzgórz. Ta ostatnia — Awentyn, Celio, Eskwilin, Kwirynał, Palatyn, Wiminał i Kapitol — to konstrukt późniejszy, ustalony na potrzeby tradycji i identyfikacji miasta, a nie religijny kalendarz sprzed założenia Rzymu.

Które wzgórze jest najstarszym miejscem osadnictwa w Rzymie?

Według tradycji i częściowo potwierdzonych danych archeologicznych to Palatyn — tam znajdowały się najstarsze chaty z epoki żelaza, identyfikowane przez niektórych badaczy z legendarną Roma Quadrata Romulusa. Ale ostrożność jest tu wskazana: wykopaliska na Palatynie potwierdzają istnienie osadnictwa z VIII w. p.n.e., co zbiega się z tradycyjną datą założenia miasta, lecz nie dowodzi bezpośrednio prawdziwości opowieści o Romulusie i Remusie.

Które z siedmiu wzgórz najlepiej zwiedzić w jeden dzień?

Palatyn i Kapitol łączą się naturalnie z wizytą w Forum Romanum i Koloseum, więc warto zobaczyć je razem. Awentyn, z dziurką od klucza i widokiem na Zatybrze, świetnie komponuje się ze spacerem po pobliskim Circo Massimo i Bocca della Verità. Kwirynał, Eskwilin, Celio i Wiminał wymagają osobnych wypraw, bo są bardziej rozproszone i mniej turystycznie skoncentrowane.

Siedem wzgórz to szkielet, na którym rozpięta jest cała historia Rzymu — od chat Romulusa po pałace papieży. Skontaktujcie się ze mną, by umówić prywatne zwiedzanie łączące te miejsca w spójną, wciągającą opowieść.

Powiązane na rzym.it