Bazylika Santa Maria del Popolo to jedna z najpiękniejszych pereł renesansowego Rzymu – skromna z zewnątrz, oszałamiająca w środku. W jej kaplicach spotykają się Pinturicchio, Bramante, Rafael, Caravaggio i Bernini, a u progu czai się legenda o duchu Nerona.
Spis treści
Jednym z najchętniej i najczęściej odwiedzanych miejsc w Rzymie jest Piazza del Popolo, plac znajdujący się na początku popularnej via del Corso. Niegdyś plac ten uważany był za północne centrum starego miasta, ponieważ tu znajdowały się miejskie rogatki dwóch antycznych dróg: via Cassia i via Flaminia. To właśnie tędy, przez Porta Flaminia (dziś Porta del Popolo), wjeżdżali do Rzymu pielgrzymi i podróżni przybywający z północy – a bazylika była pierwszą świątynią, jaką widzieli po przekroczeniu murów miasta. Północną pierzeję placu tworzy piękny, zabytkowy kościół Santa Maria del Popolo (Najświętszej Maryi Panny).
Legenda przeklętego orzecha, czyli jak papież przegonił ducha Nerona
Zacznijmy od historii, która – jak to często bywa w Rzymie – jest zbyt dobra, by była w pełni prawdziwa, ale zbyt malownicza, by ją pominąć. Według średniowiecznej legendy (spisanej najwcześniej dopiero w 1599 roku przez augustianina Giacoma Albericiego, czyli pięć wieków po rzekomych wydarzeniach) w tym miejscu, u stóp Wzgórza Pincyjskiego, miał zostać pochowany cesarz Neron po swoim samobójstwie w 68 roku n.e. Na gruzach jego grobowca wyrósł podobno ogromny orzech włoski, na którym uwiły sobie gniazda czarne kruki – w wyobraźni Rzymian wcielenia złych duchów dręczących mieszkańców i podróżnych wjeżdżających do miasta przez Porta Flaminia.
W 1099 roku nowo wybrany papież Paschalis II (1099-1118) postanowił skończyć z tym koszmarem raz na zawsze. Po trzech dniach postu i modlitwy miał doznać widzenia Matki Boskiej, która podyktowała mu dokładny plan egzorcyzmu. W czwartek po trzeciej niedzieli Wielkiego Postu zorganizował uroczystą procesję z krzyżem na czele, dotarł do feralnego drzewa, dokonał obrzędu wypędzenia demonów i jednym ciosem powalił orzech. Wśród jego korzeni miano odnaleźć szczątki Nerona, które papież kazał wrzucić do Tybru. Na miejscu wykarczowanego drzewa, przy dźwiękach hymnów, położył pierwszy kamień pod ołtarz niewielkiej kaplicy – ukończonej podobno w trzy dni i poświęconej Matce Boskiej.
A teraz ten moment, w którym dobry historyk – czy to Alessandro Barbero, czy Mary Beard – musi zepsuć zabawę. Swetoniusz w swoim „Żywocie Nerona” pisze wyraźnie, że rodowy grobowiec Domicjuszów (do których z urodzenia, jako Lucius Domitius Ahenobarbus, należał Neron) znajdował się „na szczycie Wzgórza Ogrodów, widocznego z Pola Marsowego” – a więc na górnych, północno-zachodnich stokach Pincio, nie zaś u jego podnóża, gdzie dziś stoi bazylika. Krótko mówiąc: nawet gdyby legenda o orzechu była prawdziwa, straszyłby w niewłaściwym miejscu. Historycy podejrzewają zresztą, że cała opowieść mogła być przykrywką dla zupełnie innej, mniej romantycznej, za to dobrze udokumentowanej zemsty: ten sam Paschalis II kazał ekshumować zwłoki swojego rywala, antypapieża Klemensa III, i wrzucić je do Tybru – a Klemens był protegowanym cesarza Henryka IV, którego stronnictwo papieskie złośliwie przezywało „drugim Neronem”. Mit i polityka, jak to w Rzymie, trzymają się za ręce.
Od kaplicy ludu rzymskiego do bazyliki Sykstusa IV
Skąd zatem nazwa „del Popolo”? Najbardziej prozaiczne wyjaśnienie mówi, że budowę pierwotnej kaplicy sfinansował rzymski lud (łac. populus), stąd nazwa miałaby honorować jego hojność – choć równie chętnie przywołuje się inną etymologię, wedle której nazwa pochodzi od topoli (łac. populus), rosnących niegdyś w tej okolicy. Pierwotną, niewielką kaplicę powiększono już w 1227 roku, lecz prawdziwa metamorfoza nadeszła dopiero w drugiej połowie XV wieku, za pontyfikatu franciszkańskiego papieża Sykstusa IV della Rovere (tego od Kaplicy Sykstyńskiej i Mostu Sykstyńskiego) – przebudowa trwała w latach 1472-1477, a jej domniemanym architektem był Andrea Bregno, choć – jak to często bywa z rzymskimi atrybucjami – dokumenty milczą, a historycy sztuki spierają się do dziś.
Przebudowa Sykstusa IV miała też ukryty, dynastyczny cel: zły orzech Nerona symbolicznie zastąpiono dębem – herbowym godłem rodu della Rovere, które do dziś można dostrzec na fasadzie i w licznych kaplicach. Świątynia stała się prywatnym kościołem rodzinnym papieskiego rodu, a po wyborze na tron Piotrowy Juliusza II della Rovere w 1503 roku (tego od Mojżesza Michała Anioła i sufitu Kaplicy Sykstyńskiej) stała się wręcz jego ulubionym kościołem w Rzymie. To z jego inicjatywy w latach 1505-1510 powstała nowa, przestronna apsyda za głównym ołtarzem, zaprojektowana przez ulubionego architekta papieża – Donata Bramantego, twórcę między innymi Tempietto na Janikulum. Ostatni wielki akord historii kościoła wybrzmiał w latach 1655-1660, gdy z polecenia papieża Aleksandra VII Chigi fasadę i wnętrze przeprojektował Gian Lorenzo Bernini – dodając mu barokowego rozmachu, którego do dziś próżno szukać na skromnej zewnętrznej elewacji.
Świątynia stoi na planie krzyża łacińskiego i podzielona jest na trzy nawy. We wnętrzu kryją się kaplice i ołtarze, ozdobione prawdziwymi arcydziełami sztuki – kościół Santa Maria del Popolo bywa nazywany „muzeum w pigułce”, w którym renesans i barok prowadzą ze sobą nieustanny dialog na przestrzeni zaledwie kilkudziesięciu metrów.
W prezbiterium znajdują się nagrobki członków rodziny papieża Juliusza II della Rovere pochodzące z 1505 i 1507 roku. Na ołtarzu głównym bazyliki, w nawie centralnej, znajdują się złocone stiuki obrazujące legendę założenia kościoła oraz obraz Madonna del Popolo z XIII wieku, jedna z najstarszych ikon maryjnych w Rzymie, otoczona szczególnym kultem. Za ołtarzem mieści się natomiast chór zakonny zdobiony freskami Pinturicchia, zaprojektowany przez Bramantego dla Juliusza II.
Skarbiec sztuki: kaplice prawej nawy
W prawej nawie kryją się cztery kaplice, które bywają omijane w pośpiechu – a niesłusznie, bo to jeden z najlepiej zachowanych zespołów malarstwa quattrocenta w całym Rzymie.
Kaplica della Rovere (Cappella del Presepio)
Pierwsza kaplica prawej nawy (zaczynając od wejścia), zwana della Rovere lub „Cappella del Presepio”, została wykupiona w 1477 roku przez kardynała Domenica della Rovere i poświęcona Matce Boskiej oraz świętemu Hieronimowi. Między 1488 a 1490 rokiem ozdobił ją freskami Pinturicchio i jego warsztat – to jedna z jego najwcześniejszych prac w Rzymie, wykonywana równolegle z dekoracją pobliskiego pałacu kardynała (dziś Palazzo dei Penitenzieri). Nad ołtarzem widnieje „Pokłon Dzieciątku ze świętym Hieronimem”, uznawany za autograficzne, w pełni własnoręczne dzieło malarza – rzadkość, bo przy takich zleceniach zwykle pracował warsztat. Sklepienie pokrywa granatowe „niebo” usiane złotymi gwiazdami, a groteski na złotym tle czerpią inspirację wprost z fresków Złotego Domu Nerona (Domus Aurea), odkrytych na nowo właśnie w czasach Pinturicchia. W kaplicy spoczywają kardynałowie Cristoforo i Domenico della Rovere, których nagrobki wyszły spod dłuta Andrei Bregno i Mina da Fiesole.
Kaplica Cybo
Druga kaplica prawej nawy to opowieść o tym, jak ambicja jednej rodziny potrafi dwukrotnie przebudować to samo pomieszczenie. Pierwotną wersję, ufundowaną pod koniec XV wieku przez kardynała Lorenza Cybo de Mari (bratanka papieża Innocentego VIII) i ozdobioną przez Pinturicchia, kardynał Alderano Cybo kazał w 1682 roku bezlitośnie zburzyć, by w jej miejsce wznieść barokowy klejnot zaprojektowany przez Carla Fontanę. Efekt – gotowy w 1687 roku – to istna eksplozja ciemnych marmurów: verde antico, czarny marmur i czerwonawa jaspisowa „sycylijska marmuryzacja” na kolumnach, celowo melancholijna scenografia żałobna typowa dla barokowych kaplic grobowych. Główny obraz, „Spór o Niepokalane Poczęcie” Carla Maratty, oraz kopuła z freskiem Luigiego Garziego należą do najważniejszych dzieł rzymskiego baroku ostatniej ćwierci XVII wieku. W ołtarzu spoczywają relikwie świętej Faustyny Rzymskiej, wydobyte z katakumb Kaliksta.
Kaplica Basso della Rovere
Trzecia kaplica prawej nawy powstała w latach 80. XV wieku z fundacji biskupa Girolama Basso della Rovere, bratanka Sykstusa IV, i jest poświęcona świętemu Augustynowi. To kolejna realizacja warsztatu Pinturicchia – na ołtarzu „Madonna z Dzieciątkiem na tronie wśród świętych”, a na ścianach sceny z życia Marii i monochromatyczne, iluzjonistyczne malowidła imitujące rzeźbę. Posadzkę pokrywają oryginalne majolikowe kafle z Deruty, zdobione dębowymi gałązkami – herbem della Rovere – i drobnymi zwierzętami; znawcy fresków lubią tu szukać małego, sympatycznego pieska, którego Pinturicchio przemycił w jedną ze scen.
Kaplica Costa
Czwarta kaplica prawej nawy trafiła w 1488 roku w ręce portugalskiego kardynała Jorge da Costy i powtarza architekturę poprzednich kaplic della Rovere. W lunetach sklepienia warsztat Pinturicchia namalował czterech Ojców Kościoła łacińskiego, a marmurowy ołtarz wyszedł spod dłuta Giana Cristofora Romana. Od 1561 roku pełni funkcję chrzcielnicy bazyliki – chrzcielnicę i naczynie na olej święty złożono w 1657 roku z gotyckich fragmentów XV-wiecznego pomnika z warsztatu Bregna.
Skarbiec sztuki: kaplice lewej nawy
Kaplice lewej nawy to kolejno: Montmirabile, Chigi, Millini, Cybo-Soderini
Kaplica Montmirabile
Kaplica Montmirabile, poświęcona kultowi św. Jana Chrzciciela, bierze swoją nazwę od pierwszego właściciela kaplicy, biskupa francuskiego Jean de Montmirail tutaj pochowanego w 1479 r. – współpracownika papieża Sykstusa IV.
W ołtarzu kaplicy można podziwiać obraz mało znanego malarza włoskiego Pasquale de Rossiego przedstawiający chrzest Jezusa w Jordanie.
Kaplica Chigi: Rafael, matematyka i niedokończone arcydzieło
Jednym z najpiękniejszych miejsc w kościele jest bez wątpienia kaplica Chigi, zaprojektowana około 1513 roku dla zamożnego sieneńskiego bankiera Agostina Chigiego (zwanego „il Magnifico” – finansisty tak bogatego, że pożyczał pieniądze samym papieżom) przez Rafaela. To jedyna kaplica grobowa zaprojektowana przez malarza z Urbino w całości – architektura, mozaiki w kopule i piramidalne nagrobki rodu Chigi tworzą spójny, niemal matematyczny system proporcji wzorowany na antycznym Panteonie. Po przedwczesnej śmierci Rafaela w 1520 roku prace utknęły na ponad sto lat – kaplicę dokończył dopiero między 1652 a 1656 rokiem Gian Lorenzo Bernini, na zlecenie kolejnego członka rodziny, papieża Aleksandra VII Chigi, dodając słynne rzeźby „Habakuk i Anioł” oraz „Daniel w jaskini lwów”; posągi „Jonasza” i „Eliasza” wedle projektu Rafaela wykonał natomiast jego uczeń Lorenzetto. Jedna kaplica, dwa geniusze, sto trzydzieści lat przerwy między nimi – a mimo to wnętrze sprawia wrażenie jednorodnego.
To tutaj właśnie Dan Brown umieścił jedną z głównych scen swego bestselleru „Anioły i demony„.
Uwaga praktyczna: kaplica Chigi jest obecnie zamknięta dla zwiedzających i całkowicie zasłonięta – to efekt przeciągającego się remontu, w trakcie którego mimo prac konserwatorskich obejmujących całą bazylikę w 2026 roku nie udało się jeszcze rozwiązać problemu z zaciekami wilgoci. Oficjalny termin zakończenia remontu to koniec września 2026, ale – jak to zwykle bywa z rzymskimi pracami konserwatorskimi – realny termin może się przesunąć nawet do końca roku. Przed wizytą warto sprawdzić aktualny stan na stronie bazyliki.
Kaplica Millini
Kaplica Millini, najstarsza fundacja po stronie lewej, wzięła imię od kardynała Giovanniego Battisty Millini, kolejnego ważnego współpracownika papieża Sykstusa IV, pochowanego tu jeszcze w XV wieku. Poświęcona jest kultowi św. Nikoli da Tolentino, zakonnikowi augustiańskiemu. W kaplicy można znaleźć 10 różnych tablic grobowych wspominających ważnych przedstawicieli tej rzymskiej rodziny tutaj pochowanych. Dziś zdobi ją barokowy sufit Giovanniego da San Giovanni i ołtarzowy obraz Agostina Masucci z XVIII wieku przedstawiający patrona kaplicy przed Madonną.
Kaplica Ukrzyżowania (Cybo-Soderini)
Sąsiednia kaplica Ukrzyżowania kryje XV-wieczny drewniany krucyfiks otoczony niegdyś szczególnym kultem wiernych oraz późniejsze flamandzkie freski Pietera van Linta ukazujące legendę o św. Helenie i znalezieniu przez nią krzyża Jezusa w Jerozolimie. Kaplica przez trzy wieki należała do rodziny papieża Innocentego VIII Cybo, następcy Sykstusa IV, a wcześniej szczęśliwego ojca siedmiorga dzieci i kardynała.
Kaplica Cerasi: Caravaggio kontra Annibale Carracci
Kaplicę Cerasi ufundował w 1600 roku Tiberio Cerasi, generalny skarbnik papieża Klemensa VIII – i to on zlecił dekorację dwóm artystom o skrajnie różnych temperamentach. W centrum, na ołtarzu kaplicy, umieścił spokojne, klasycyzujące „Wniebowzięcie Najświętszej Marii Panny” pędzla Annibale Carracciego – malarza eleganckiego, akademickiego, ulubieńca papieskiego establishmentu. Po bokach zawisły natomiast dwa płótna Michelangela Merisiego, zwanego Caravaggiem, namalowane w latach 1600-1601: „Nawrócenie świętego Pawła” i „Ukrzyżowanie świętego Piotra”. Różnica jest uderzająca i z pewnością zamierzona – Caravaggio nie maluje świętych jako wyidealizowane ikony, lecz jako ciężkich, spoconych ludzi w akcji. Święty Piotr, przybijany do krzyża głową w dół (bo – jak utrzymywała tradycja – nie czuł się godzien umrzeć tak jak jego Mistrz), jest dźwigany przez trzech katów o brudnych stopach i napiętych mięśniach; koń w „Nawróceniu” zajmuje na płótnie więcej miejsca niż sam powalony światłem z nieba Szaweł. To właśnie ten kontrast – boskie objawienie potraktowane jak scena z rzymskiej ulicy – sprawił, że pierwsza wersja „Nawrócenia” została odrzucona jako zbyt brutalna; ta, którą oglądamy dziś, jest już drugim podejściem malarza do tematu.
Ciekawostki: Luter, Lukrecja Borgia i polski architekt
Santa Maria del Popolo kryje też ciekawostki, które nie zawsze trafiają do przewodników. Od 1250 roku kościołem opiekują się augustianie – i to właśnie w przyklasztornym konwencie, podczas podróży do Rzymu w 1511 roku, zatrzymał się młody niemiecki mnich Marcin Luter, wówczas jeszcze wzorowy członek zakonu, a nie reformator religijny, jakim stał się kilka lat później. W 1594 roku papież Klemens VIII kazał usunąć z bazyliki okazały nagrobek Vannozzy dei Cattanei – wieloletniej kochanki papieża Aleksandra VI Borgii i matki Cezara oraz Lukrecji Borgia – uznając jej obecność w kościele za kłopotliwą dla wizerunku Stolicy Apostolskiej. Warto też zatrzymać się przy efektownym nagrobku Giovanniego Battisty Gisleniego, włoskiego architekta, który większość kariery spędził na dworze polskich królów Władysława IV i Jana Kazimierza – sam zaprojektował sobie ten pomnik, z portretem u góry i szkieletem owiniętym całunem u dołu oraz napisem „In nidulo meo moriar” (umrę w moim gnieździe), nawiązującym do jego powrotu do rodzinnego Rzymu na starość.
Informacje praktyczne
http://www.santamariadelpopolo.it
Godziny otwarcia:
Dni powszednie: 7.15 – 12.30 / 16.00 – 19.00
Dni świąteczne: 8.00 – 13.30 / 16.30 – 19.15
Godziny mszy:
Dni powszednie: 8.00 – 10.00 – 18.30
Dni świąteczne: 8.00 – 9.00 – 10.00 – 11.00 – 12.00 – 13.00 – 18.30
Zobacz jeszcze: Bazylika SAN CLEMENTE – Bazylika SANTA MARIA DEGLI ANGELI
Najczęstsze pytania (FAQ)
Czy w bazylice są obrazy Caravaggia?
Tak. W kaplicy Cerasi wiszą dwa płótna Caravaggia z 1601 roku: „Nawrócenie św. Pawła” i „Ukrzyżowanie św. Piotra”. Więcej o nich piszemy w przewodniku Obrazy Caravaggia w Rzymie.
Czy wstęp do bazyliki jest płatny?
Nie, wstęp jest bezpłatny. Warto mieć przy sobie drobne monety — oświetlenie kaplic z obrazami zapala się po wrzuceniu bilonu.
Co jeszcze warto w niej zobaczyć?
Kaplicę Chigi zaprojektowaną przez Rafaela, freski Pinturicchia w prezbiterium oraz dzieła Berniniego. To jeden z najbogatszych artystycznie kościołów Rzymu.
Gdzie znajduje się bazylika?
Przy Piazza del Popolo, tuż obok zabytkowej bramy Porta del Popolo. Najbliższa stacja metra to Flaminio.
Czy to prawda, że pod bazyliką pochowano Nerona?
To jedynie legenda spisana w XVI wieku. Antyczne źródła (Swetoniusz) lokalizują grób Nerona wyżej, na szczycie Wzgórza Pincyjskiego, nie u jego podnóża, gdzie stoi kościół. Historię orzecha i demonów opisujemy szerzej powyżej.
Kto zaprojektował kaplicę Chigi?
Architekturę i mozaiki zaprojektował Rafael około 1513 roku. Po jego śmierci w 1520 roku prace przerwano na ponad sto lat – dokończył je dopiero Gian Lorenzo Bernini w latach 1652-1656, dodając rzeźby „Habakuk i Anioł” oraz „Daniel w jaskini lwów”.
Powiązane na rzym.it: Obrazy Caravaggia w Rzymie · Plac del Popolo · Park Villa Borghese