Maria Klementyna Sobieska – polska „królowa Anglii”, która nigdy Anglii nie zobaczyła

W Bazylice św. Piotra w Watykanie, w miejscu, gdzie marmur zarezerwowany jest zwykle dla papieży, świętych i ludzi, którzy naprawdę mocno zapisali się w historii Kościoła, znajduje się okazały pomnik młodej kobiety. Na medalionie widzimy elegancką damę, a wokół niej barokowe personifikacje i anioły. To Maria Klementyna Sobieska, wnuczka Jana III Sobieskiego.

W skrócie o czym to będzie

Maria Klementyn Sobieska była żoną człowieka, który przedstawiał się jako Jakub III, król Anglii i Irlandii oraz Jakub VIII Szkocji. Papieże traktowali ją jak królową. W Rzymie miała królewski dwór, przyjmowała ambasadorów, pozowała do oficjalnych portretów, patronowała muzykom, urodziła przyszłego bohatera szkockiego powstania i została pochowana z honorami należnymi monarchini.

Jest tylko jeden drobny szczegół. Nigdy nie była w Anglii. Co więcej, nigdy nie zobaczyła nawet królestwa, którego koronę miała nosić.

Jej życie potoczyło się niemal w całości między Oławą, Innsbruckiem, Bolonią, Montefiascone i Rzymem. Zaczęło się jak powieść płaszcza i szpady: dynastyczne małżeństwo, porwanie, więzienie, spektakularna ucieczka przez Alpy. Potem pojawiły się królewski pałac, opera i wielka polityka. Zakończenie było znacznie mniej romantyczne: rozpad małżeństwa, klasztor, choroba i śmierć w wieku zaledwie 33 lat.

A najciekawsze jest to, że dopiero współczesne badania pozwalają oddzielić prawdziwą Klementynę od czarnej legendy stworzonej przez politycznych przeciwników Stuartów. Najnowszy artykuł Franceski Ceci z Musei Capitolini, opublikowany w lipcu 2026 roku, przyniósł ponadto nieznane wcześniej lub dotąd niepublikowane wizerunki Sobieskiej. (PRESSto)

Królowa Anglii? Tak, ale trzeba postawić gwiazdkę

Zacznijmy od tytułu, bo już widzę podniesiony palec historycznego pedanta. Maria Klementyna Sobieska nie była królową Anglii w takim sensie, w jakim była nią Anna Stuart czy później królowa Wiktoria. Jej mąż Jakub Franciszek Edward Stuart był synem obalonego w czasie tzw. Chwalebnej Rewolucji króla Jakuba II. Po śmierci ojca w 1701 roku uznał się za prawowitego króla Anglii, Szkocji i Irlandii.

W Wielkiej Brytanii rządziła jednak najpierw królowa Anna, a od 1714 roku protestancka dynastia hanowerska z Jerzym I na tronie. Zwolennicy Stuartów — jakobici — uważali Hanowerczyków za uzurpatorów, a Jakuba za prawowitego monarchę. Tak samo traktował go dwór papieski. Państwo Kościelne uznawało Jakuba III/VIII i jego małżonkę za prawowitych monarchów na wygnaniu, przyznając im odpowiednią rangę i ceremoniał. (Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie)

Najtrafniej byłoby więc nazywać Klementynę jakobicką lub tytularną królową Anglii, Szkocji i Irlandii. Ale mieszkańca XVIII-wiecznego Rzymu takie niuanse niespecjalnie interesowały. Gdy Sobieska pojawiała się publicznie, widziano przed sobą la Regina d’Inghilterra. Królestwa nie miała. Królewski ceremoniał — jak najbardziej.

Polska królewna, która prawdopodobnie nie mówiła po polsku

Maria Klementyna była córką Jakuba Ludwika Sobieskiego, najstarszego syna Jana III i Marii Kazimiery, oraz Jadwigi Elżbiety Amalii von Pfalz-Neuburg.

Urodziła się w Oławie 17 lipca 1701 roku. Ta data zasługuje na podkreślenie, ponieważ przez dziesięciolecia w literaturze podawano rok 1702. Aleksandra Skrzypietz i Stanisław Jujeczka, autorzy obszernej źródłowej biografii Klementyny, ustalili właściwą datę dzięki dokumentowi odnalezionemu w Archiwum Watykańskim. Nowe opracowanie Franceski Ceci z 2026 roku również przyjmuje datę 17 lipca 1701. (Uniwersytet Śląski)

Jeszcze ciekawszy jest inny szczegół. Badania korespondencji Klementyny wskazują, że posługiwała się przede wszystkim francuskim, a także włoskim i angielskim. Według Aleksandry Skrzypietz nie znała polskiego. (Uniwersytet Śląski)

Nie powinno to aż tak dziwić. XVIII-wieczne dynastie królewskie były rodzinami europejskimi w znacznie większym stopniu, niż sugerują współczesne narodowe etykietki. Wnuczka polskiego króla miała francuską babkę, niemiecką matkę, mieszkała na Śląsku należącym do Habsburgów, poślubiła pretendenta do tronu brytyjskiego, a dorosłe życie spędziła we Włoszech. Europa była wtedy bardzo zjednoczona. Przynajmniej jeśli ktoś należał do odpowiednio dobrej rodziny.

Małżeństwo, którego Jerzy I bardzo nie chciał

Dla Jakuba Stuarta znalezienie żony nie było sprawą sercową. Było problemem strategicznym.

Pretendent potrzebował młodej katolickiej księżniczki z dobrego domu, najlepiej z pokaźnym posagiem i rozległymi koligacjami. Przede wszystkim jednak potrzebował dzieci. Dopóki nie miał potomka, wraz z jego śmiercią sprawa Stuartów mogła po prostu wygasnąć. Sobieska pasowała znakomicie. Była wnuczką człowieka, którego po zwycięstwie wiedeńskim przedstawiano w katolickiej Europie jako obrońcę chrześcijaństwa. Rodzina była znakomicie skoligacona, a Klementyna należała do atrakcyjniejszych dynastycznych partii na europejskim rynku małżeńskim. (Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie)

I właśnie dlatego małżeństwo zaniepokoiło Jerzego I Hanowerskiego. Syn narodzony ze związku Stuarta z wnuczką Jana III mógł stać się bardzo poważnym konkurentem dla Hanowerczyków. Kiedy więc Klementyna wyruszyła na południe, aby spotkać narzeczonego, cesarz Karol VI — polityczny sojusznik Jerzego I — zatrzymał ją w Innsbrucku. Próbowano w ten sposób zapobiec małżeństwu. I w tym momencie spokojna historia dynastyczna zamienia się w gotowy scenariusz filmowy.

Ucieczka z Innsbrucku. Tu naprawdę przydałby się Hollywood

Jakub Stuart wysłał po narzeczoną irlandzkiego oficera Charlesa Wogana. Wogan nie zamierzał prowadzić negocjacji z Habsburgami. Zamierzał Klementynę wykraść. I zrobił to.

Materiały przechowywane m.in. w National Library of Ireland oraz Trinity College Dublin opisują całą operację: udawaną chorobę księżniczki, zamianę stroju ze służącą, fałszywe dokumenty, ucieczkę podczas fatalnej pogody, problemy z powozami i pościg. Klementyna opuściła miejsce internowania pod koniec kwietnia 1719 roku i przedostała się do Italii. (Catalogo NLI)

Trinity College trafnie zauważa, że wydarzenia poprzedzające ślub przypominają bardziej operę mydlaną niż tradycyjne królewskie narzeczeństwo. Z tym że współczesne opery mydlane rzadko mają cesarza Habsburga, brytyjskiego króla, papieża i grupę uzbrojonych Irlandczyków w tej samej obsadzie.

W Bolonii 9 maja 1719 roku Maria Klementyna Sobieska zawarła najpierw małżeństwo per procura, czyli przez pełnomocnika. Jakuba nie było — przebywał wówczas w Hiszpanii. (Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie)

Potem droga prowadziła już do Rzymu.

„Madama San Giorgio” wjeżdża przez Porta del Popolo

Klementyna przybyła do Wiecznego Miasta 15 maja 1719 roku.

Jej przyjazd przygotowywano jak przybycie członka rodziny królewskiej. Papież Klemens XI — który był zarazem jej ojcem chrzestnym — polecił przygotować dla niej apartamenty w klasztorze urszulanek przy Via Vittoria (okolice Piazza di Spagna). Pomieszczenia wyposażono w kosztowne tkaniny, złote ozdoby i odpowiednie meble. (Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie)

Kiedy orszak przejechał przez Porta del Popolo, Klementynę przewieziono bezpośrednio do klasztoru. Oficjalnie miała tam występować incognito jako „Madama San Giorgio”. Incognito było jednak czysto teoretyczne. Kardynałowie, książęta, ambasadorowie i rzymskie damy natychmiast zaczęli przesyłać jej prezenty oraz składać hołdy. Na jej urodziny przygotowano uroczysty obiad, ustawiono tron i wykonano specjalnie skomponowaną trzyczęściową kantatę. (Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie)
Rzym wiedział doskonale, kim jest Madama San Giorgio. To mniej więcej taki rodzaj anonimowości, jaki dziś zapewniają gwieździe filmowej ciemne okulary podczas spaceru po Piazza di Spagna.

Wreszcie ślub. Montefiascone zamiast Westminsteru

Dopiero 1 września 1719 roku Maria Klementyna Sobieska spotkała swojego męża i zawarła z nim właściwe małżeństwo w Montefiascone, na północ od Rzymu. Datę tę potwierdza zarówno najnowsze opracowanie Franceski Ceci, jak i zachowany medal wybity z okazji królewskich zaślubin.

Ona miała osiemnaście lat. Jakub — trzydzieści jeden. Było to małżeństwo zaaranżowane, a według Edwarda Corpa przyszli małżonkowie nie znali się osobiście przed dniem ślubu. (Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie)

Przy dobrych wiatrach mogło się udać. Na początku nawet wyglądało, że się udało.

Palazzo del Re: brytyjski dwór bez Wielkiej Brytanii

Po ślubie para zamieszkała w Rzymie w rezydencji przy Piazza dei Santi Apostoli, znanej zwykle jako Palazzo Muti (znany również jako Palazzo Stuart lub Palazzo Balestra), a w epoce Stuartów także jako Palazzo del Re — Pałac Króla. Rezydencję zapewnił parze papież Klemens XI.

I właśnie tutaj rozegrała się jedna z najbardziej niezwykłych kart XVIII-wiecznej historii Rzymu. Jakub i Klementyna stworzyli dwór królewski bez królestwa. Mieli własną etykietę, urzędników, dworzan, audiencje, portrecistów, poetów i muzyków. Na oficjalnych obrazach nie przedstawiano ich jako emigrantów oczekujących na lepsze czasy, lecz jako prawowitych monarchów.

Portrety były polityką. Ceremonie były polityką. Nawet opera mogła być polityką.

Badania Diany Blichmann i Anety Markuszewskiej pokazują, że Stuartowie wykorzystywali rzymskie przedstawienia operowe do budowania swojego wizerunku. Znaczenie miała treść librett, moment wystawienia dzieła, artyści, a nawet organizacja przestrzeni teatralnej. (OpenEdition Journals)
Można nie mieć ani jednego hrabstwa, ale jeśli publiczność zobaczy odpowiednią operę, portret i orszak — politycznie wciąż się istnieje.

Matka Bonnie Prince Charlie

Najważniejsze z dynastycznego punktu widzenia zadanie Klementyna spełniła szybko. W 1720 roku urodził się Karol Edward Stuart, późniejszy słynny Bonnie Prince Charlie — przywódca wielkiego powstania jakobickiego z 1745 roku. Pięć lat później przyszedł na świat drugi syn, Henryk Benedykt Stuart, który został kardynałem i przeszedł do historii jako kardynał książę Yorku. (Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie)

Dynastia miała więc dwóch męskich następców. Paradoksalnie właśnie wychowanie dzieci stało się jedną z przyczyn katastrofy małżeństwa.

Z królewskiego pałacu do klasztoru na Zatybrzu

Przez długi czas historię kryzysu małżeńskiego przedstawiano w sposób bardzo niekorzystny dla Sobieskiej. Szczególnie w literaturze anglosaskiej pojawiała się Klementyna zazdrosna, kapryśna, histeryczna, przesadnie religijna, niemal niezrównoważona. Problem polega na tym, że część tej narracji opierano na raportach ludzi związanych z przeciwnikami politycznymi Stuartów. Badania prof. Aleksandry Skrzypietz, oparte między innymi na odnalezionej korespondencji Klementyny z ojcem oraz dokumentach Stuart Papers, bardzo poważnie skorygowały ten obraz. (Uniwersytet Śląski)

Konflikt dotyczył przede wszystkim wychowania synów, odsuwania Klementyny od wpływu na dzieci oraz osób kontrolujących dwór jej męża. Francesca Ceci podkreśla również narastającą izolację królowej wewnątrz niewielkiego, lecz pełnego napięć rzymskiego dworu Stuartów.

Wreszcie Klementyna powiedziała dość. 15 listopada 1725 roku opuściła Palazzo del Re i schroniła się w klasztorze benedyktynek przy bazylice Santa Cecilia in Trastevere. Pozostała tam niemal dwa lata — do 7 lipca 1727 roku.

Wyobraźmy sobie jaki to był skandal. „Królowa Anglii” opuszcza „króla Anglii”, przeprowadza się do klasztoru na Zatybrzu i odmawia powrotu, dopóki sprawy na dworze się nie zmienią. Rzym oczywiście o niczym innym nie mówił.

Pojednanie, które nie naprawiło wszystkiego

Ostatecznie część najbardziej nielubianych przez Klementynę osób została odsunięta. Sobieska opuściła klasztor, udała się do Bolonii i ponownie zobaczyła dzieci. Rodzina powróciła do Rzymu w 1729 roku. Ale wcześniejszej bliskości małżeńskiej najwyraźniej nie udało się odbudować.

Coraz większą rolę w życiu Klementyny odgrywały religia, dobroczynność i praktyki ascetyczne. Nie należy jednak sprowadzać tego — jak robiono dawniej — do prostej opowieści o „szalonej królowej, która zagłodziła się na śmierć”. Nowe badania są w tej kwestii znacznie ostrożniejsze i pokazują zarówno rzeczywiste problemy zdrowotne, jak i ogromny stres, któremu była poddana.

„Szalona królowa”, która zagłodziła się na śmierć?

Przez wiele lat w literaturze, zwłaszcza anglosaskiej, Marii Klementynie towarzyszyła osobliwa czarna legenda. Przedstawiano ją jako kobietę chorobliwie zazdrosną, niezrównoważoną psychicznie, pogrążającą się w religijnym fanatyzmie i w końcu doprowadzającą się postami do śmierci. W najbardziej dramatycznej wersji opowieści polska „królowa Anglii” po prostu zagłodziła się na śmierć.

Rzeczywistość była znacznie bardziej skomplikowana.

Źródłem legendy stał się przede wszystkim wielki kryzys małżeński z 1725 roku. Maria Klementyna Sobieska opuściła wówczas Palazzo Muti i przeniosła się do klasztoru Santa Cecilia in Trastevere. Otoczenie Jakuba Stuarta usiłowało przedstawić ją jako kobietę działającą pod wpływem nieuzasadnionej zazdrości i złych doradców. Późniejsi autorzy chętnie korzystali również z raportów hanowerskich agentów — a więc ludzi pracujących dla politycznych przeciwników Stuartów.

Tymczasem zachowana korespondencja Marii Klementyny pokazuje, że podstawą konfliktu nie była wymyślona przez nią niewierność męża, lecz przede wszystkim bardzo realna walka o dzieci. Jakub ograniczył jej możliwość kontaktowania się z synami, podporządkował ich własnym wychowawcom i otaczał się ludźmi, których Klementyna uważała za swoich przeciwników.

Nie oznacza to jednak, że ostatnie lata życia królowej były szczęśliwe. Po powrocie do męża coraz bardziej wycofywała się z życia dworskiego. Wiele godzin spędzała na modlitwie, odwiedzała kościoły i klasztory, pomagała biednym i chorym oraz praktykowała surową ascezę. W źródłach pojawia się również określenie „melancholia”. Nie sposób jednak stwierdzić, czy odpowiadała ona temu, co dzisiaj nazwalibyśmy depresją.

Najwięcej nieporozumień narosło wokół jej sposobu odżywiania. Klementyna rzeczywiście jadła pod koniec życia niezwykle mało. Nie był to jednak wyłącznie rezultat religijnych postów. Cierpiała na poważne dolegliwości żołądkowe: po posiłkach pojawiały się bóle brzucha i wymioty. Jej dieta została w końcu ograniczona do kilku łyżek zupy, gotowanych warzyw, jabłka i jajka. Coraz bardziej słabła, a mając zaledwie trzydzieści kilka lat, musiała podpierać się laską.

Kiedy 5 stycznia 1735 roku rozpoczęła się jej agonia, przestała całkowicie przyjmować pokarm. Żyła jeszcze prawie dwa tygodnie. I właśnie tutaj powstała legenda.

Łatwo było później napisać: fanatycznie religijna królowa odmawiała jedzenia, aż umarła. Znacznie mniej efektowne, ale bliższe źródłom jest stwierdzenie, że ciężko chora, wyniszczona kobieta, która już wcześniej niemal nie była w stanie przyjmować pokarmu, w ostatniej fazie choroby przestała jeść całkowicie.

Ascetyzm i wieloletnie posty zapewne nie pomagały jej zdrowiu i mogły przyczynić się do wyniszczenia organizmu. Nie mamy jednak podstaw, aby twierdzić, że Maria Klementyna Sobieska świadomie postanowiła zagłodzić się na śmierć. „Szalona królowa” okazuje się więc kolejnym przypadkiem, w którym dobra legenda przez kilkaset lat radziła sobie lepiej od bardziej skomplikowanej prawdy.

Rzym żegna królową, której Londyn nigdy nie poznał

Maria Klementyna zmarła 18 stycznia 1735 roku, mając zaledwie 33 lata.

Reakcja Rzymu pokazuje najlepiej, jak wysoką pozycję osiągnęła. Papież Klemens XII polecił podczas jej agonii zawiesić przedstawienia teatralne związane z karnawałem, a następnie urządził jej uroczysty pogrzeb państwowy w bazylice Santi XII Apostoli, znajdującej się niemal naprzeciw Palazzo del Re.

Wnętrze kościoła zamieniono w olbrzymie barokowe theatrum funebre. Nad katafalkiem zawisła gigantyczna korona. Wszędzie płonęły świece, pojawiły się czarne draperie, heraldyka i królewskie insygnia. Zachowany obraz braci Giuseppe i Domenica Valerianich pokazuje skalę przedsięwzięcia. W bazylice Santi XII Apostoli zachowano również serce Klementyny, dla którego w 1738 roku Filippo Della Valle wykonał marmurowy monument. Ciało królowej spoczęło natomiast w Bazylice św. Piotra. W ten sposób kobieta, która nigdy nie zobaczyła Westminsteru, otrzymała królewski pogrzeb w samym sercu katolickiego świata.

Sobieska w Bazylice św. Piotra

Kilka lat później powstał jej monumentalny pomnik w watykańskiej bazylice. Projekt przygotował Filippo Barigioni, a dekorację rzeźbiarską wykonał Pietro Bracci, jeden z najważniejszych rzeźbiarzy rzymskiego późnego baroku, znany również z monumentalnej figury Okeanosa w Fontannie di Trevi. Pomnik ukończono za pontyfikatu Benedykta XIV. (Osservatore Romano). Centralne miejsce zajmuje portret Klementyny.

I tu historia zatacza niezwykłe koło. Naprzeciwko pomnika Marii Klementyny w bazylice św. Piotra znajduje się późniejszy pomnik jej męża i synów — ostatnich Stuartów — wykonany przez Antonia Canovę. Korony brytyjskiej nie zdobyli. Za to w Bazylice św. Piotra otrzymali coś w rodzaju marmurowego dworu na wieczność.

Czy Maria Klementyna miała zostać świętą?

Historia ma jeszcze jeden nieoczekiwany rozdział.

Po śmierci Sobieskiej zaczęto gromadzić świadectwa dotyczące jej życia, pobożności i działalności dobroczynnej. Stanisław Jujeczka odnalazł w rzymskim Archivio di Stato ponad 1500 stron dokumentów związanych z przygotowaniami do jej procesu beatyfikacyjnego. (Uniwersytet Śląski)

Pomysł miał także polityczne znaczenie. Dla jakobitów święta matka dwóch pretendentów do brytyjskiej korony byłaby znakomitym symbolem propagandowym. Po klęsce powstania Karola Edwarda Stuarta w 1745–1746 roku polityczna przyszłość dynastii zaczęła jednak gasnąć. Sprawa wyniesienia Klementyny na ołtarze również stopniowo zamarła. (Uniwersytet Śląski)

Pozostał tytuł Służebnicy Bożej, dokumenty i pamięć o niezwykłej pobożności polskiej królewny.

Nowe twarze Klementyny odkryte w Rzymie

I właśnie tutaj dochodzimy do najnowszych badań.

W 2025 roku Musei Capitolini zorganizowały wystawę „Una Regina polacca in Campidoglio. Maria Casimira e la famiglia reale Sobieski a Roma”, poświęconą Sobieskim w Wiecznym Mieście.

Włoska badaczka Francesca Ceci przeanalizowała następnie trzy szczególnie interesujące dzieła związane z Klementyną: dwa obrazy przedstawiające ją w charakterze dewocyjnym oraz niezwykłe gipsowe popiersie pokryte warstwą imitującą brąz. Wyniki opublikowała w lipcu 2026 roku. (PRESSto)

Popiersie przechowywane przez urszulanki może być dziełem Filippa Della Valle. Klementyna nie została tutaj pokazana jako oficjalna królowa obwieszona symbolami władzy. Artysta nadał jej znacznie bardziej naturalny, osobisty charakter. (Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie)

I właśnie dlatego te nowe materiały są tak interesujące.

Dotychczas znaliśmy przede wszystkim Klementynę propagandową: żonę pretendenta, królową z portretów, matkę następców dynastii. Teraz coraz lepiej poznajemy Klementynę prywatną: kobietę uwikłaną w dworską politykę, walczącą o wpływ na wychowanie własnych dzieci, szukającą schronienia u rzymskich zakonnic i próbującą zbudować własną tożsamość w świecie, który od osiemnastoletniej dziewczyny oczekiwał przede wszystkim urodzenia przyszłego króla.

Śladami Marii Klementyny Sobieskiej po Rzymie

Jej historię można dziś opowiedzieć niemal całkowicie, spacerując po mieście.

Piazza dei Santi Apostoli i Palazzo Muti — tutaj znajdował się Palazzo del Re, centrum jakobickiego dworu na wygnaniu. Stąd Klementyna wyjechała w 1725 roku po konflikcie z mężem.

Bazylika Santi XII Apostoli — miejsce jej imponujących uroczystości pogrzebowych i monumentu związanego z jej sercem.

Santa Cecilia in Trastevere — klasztor, w którym zbuntowana królowa spędziła prawie dwa lata. To jeden z tych szczegółów, które całkowicie zmieniają sposób patrzenia na spokojny dziś dziedziniec bazyliki.

Via Vittoria — w tutejszym klasztorze urszulanek mieszkała po przybyciu do Rzymu w 1719 roku. Urszulanki zachowały pamięć o niej, między innymi poprzez inskrypcję i niezwykłe popiersie. (Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie)

Bazylika św. Piotra — tutaj kończy się historia. Monument Klementyny pozostaje jednym z najbardziej niezwykłych polskich śladów w Watykanie.

A dla wytrwałych jest jeszcze Montefiascone, gdzie 1 września 1719 roku osiemnastoletnia Sobieska wreszcie stanęła przed mężczyzną, którego miała poślubić i którego wcześniej właściwie nie znała. (National Galleries of Scotland)

Druga Sobieska w Rzymie

Kiedy mówimy o Sobieskich w Rzymie, niemal automatycznie myślimy o Marii Kazimierze — Marysieńce, która po śmierci Jana III stworzyła w Wiecznym Mieście własny dwór i zamieszkała między innymi w Palazzo Zuccari. Jej wnuczka przybyła tu kilka lat później. I miała historię jeszcze bardziej filmową.

Uciekła z habsburskiego aresztu przez Alpy, została przyjęta w Rzymie jak monarchini, zamieszkała w Palazzo del Re, patronowała operze, rzuciła męża i schroniła się u benedyktynek, a po śmierci niemal została kandydatką na ołtarze.

Gdyby ktoś wymyślił taki życiorys dla bohaterki powieści historycznej, można byłoby zarzucić autorowi przesadę. Tymczasem wystarczy wejść do Bazyliki św. Piotra. Maria Klementyna nadal tam jest.

Maria Klementyna Sobieska była polską królewną, która nie mówiła po polsku, królową Anglii, która nigdy nie była w Anglii, żoną króla bez królestwa i matką księcia, który niemal odzyskał koronę Stuartów.

Często zadawane pytania (FAQ)

Zobacz jeszcze: Watykan – Kopuła bazyliki św. Piotra – Podziemia i grób św. Piotra